«سمبولیسم» (Symbolism) در لغت به معنای رمز‌گرایی و نمادگرایی است. سمبولیسم، جنبشی نامحسوس در هنر بود که در دهه‌های ۱۸۸۰و ۱۸۹۰ در ارتباطی نزدیک با جنبشِ ادبیِ سمبولیستی در شعر و داستانِ جهان ظهور کرد.

و این همان هنرِ اریک آرتور بلر با نامِ مستعارِ جورج اورول است. نویسنده‌ای که بیش‌ترین انتقادها‌ به نظامِ کمونیستی را با داستانی نمادین از زندگیِ حیوانات بیان می‌کند.

«قلعه حیوانات» داستانی است که در آن حیواناتِ یک مزرعه موفق می‌شوند انسان‌ها را از آن بیرون کنند و خودشان مزرعه را اداره کنند. رفتارها، شعارها، جنگ‌ها و… در قلعه حیوانات همان‌هایی است که بارها و بارها به شیوه‌های مختلف بیان شده است، اما شنیدنِ آن از یک خوک، سگ یا… نشان‌دهندهٔ قدرتِ نویسندگیِ جورج اورول است.

چنددسته‌گی‌ها و تضاربِ آرایی که در نسل‌های بعدیِ انقلابِ حیوانات در مزرعه رخ می‌دهد، واقعیتی را نشان می‌دهد که کشورهای کمونیستی سال‌ها با آن درگیر بودند. اختلافاتِ داخلی و شیوهٔ ادارهٔ‌ مزرعه آن‌قدر برای خواننده ملموس است که بعضی اوقات شخصیت‌های داستان را فراموش می‌کند و در ذهنِ خود به مقایسهٔ آن با شخصیت‌های واقعیِ حاکم بر نظامِ جهانی می‌پردازد.

قلعهٔ حیوانات اختلافاتِ طبقاتیِ حیواناتِ کارگر با شخصیت‌هایِ اصلیِ اداره‌کنندهٔ مزرعه و مشکلاتِ زندگیِ جوامع کارگری در طولِ حیاتِ کمونیسم را بسیار دقیق و کامل نشان می‌دهد.

مهدی نصیری دهقان -مترجم کتاب- در مقدمهٔ آن به نکتهٔ جالبی اشاره می کند:

جورج اورول

«هرچند این کتاب قبل از سال ۱۹۵۰ میلادی نوشته شده است اما تصویری که از جوامعِ کمونیستی در آن مطرح می‌شود بعد از مرگِ اورول و با تسلطِ شوروی بر بلوکِ شرقی در دهه‌های ۵۰، ۶۰، ۷۰ میلادی به واقعیتی محسوس مبدل گشت.»

نخستین بار که کتاب را به پیشنهادِ یکی از اساتیدم مطالعه می‌کردم با خندهٔ دوستانم مواجه شدم. آن‌ها بی‌اطلاع از متنِ کتاب و فقط با دیدنِ عکسِ روی جلد و عنوانِ کتاب فکر می‌کردند کتابِ کودک است اما کافی بود بعد از مطالعهٔ چند صفحه، کتاب را زمین بگذارم، سریع آن را برمی‌داشتند و با دقت مشغولِ خواندن می‌شدند!

در واقع قلعه حیوانات علی‌رغم این‌که داستانی نه چندان بلند و به‌صورتی خیالی-کارتونی است، آن‌قدر حرف‌های بزرگ برای گفتن دارد که همیشه از آن به عنوان یکی از ماندگارترین رمان‌های تاریخِ ادبیاتِ جهان نام می‌برند و به بسیاری از زبان‌ها ترجمه شده است. همچنین فیلمی که از روی این داستان ساخته شده است از موفق‌ترین و پربیننده‌ترین فیلم‌های سینمای جهان است.

معروف‌ترین جملهٔ این کتاب «همهٔ حیوانات با هم برابرند ولی برخی برابرترند» است که در زبانِ انگلیسی به‌صورتِ یک ضرب‌المثل و جملهٔ کنایه‌آمیز وارد شده است.

معرفی صوتی و بخشی از متن کتاب را دانلود کنید / بشنوید:

http://asha.ir/core/wp-content/uploads/2011/06/ghale-heyvanaat.mp3

شناسنامه کتاب

عنوان	قلعه حیوانات
نویسنده	جورج اورول
تصویرگر	-
مترجم	مهدی نصیری دهقان
ویراستار	-
ناشر	انتشارات یاران قلم
گروه مخاطبان	کتابی‌ست همه پسند
جنسیت مخاطبان	فرقی ندارد
تعداد صفحات	144 صفحهٔ رقعی
نوبت چاپ	?
شمارگان	1000 نسخه
قیمت	2000 تومان
شابک	978-964-2545-46-9

طبق طبع اهالی خانه کتاب اشا این کتاب مزه "قورمه سبزی" می دهد. نوش جان!

کتاب هایی با همین مزه:

• چارلی و لولا
• تحفة الفقراء
• شیوه‌های تقویتِ هوشِ نوزاد
• ن‍ی‍روی‌ دل‍ت‍ا از پ‍ل‍ی‌م‍ی‌ ت‍ا طب‍س
• فردا شکل امروز نیست

سایر مزه‌ها: زیتون شور، قورمه سبزی، آبگوشت، دراژه شکلاتی، شیر مادر، کاسنی

هر انقلابی، دریایی از موج است. انقلاب می‌آید برای تغییر و تحولِ همه‌جانبه. وقتی که انقلاب، پسوندهای بزرگ بزرگ را هم یدک بکشد، انتظار دیدن امواج بلندش و لمس تغییراتِ عظیمش، بیش از پیش می‌شود. انقلاب اسلامی ایران در حالی وارد سی‌ویک‌مین سال عمرش می‌شود که هنوز خیلی چیزها مثل سابق است.

■ این جا همان جا است

این میدانِ آزادی است. این بنای بلندِ توی چشم هم، برجِ آزادی است. همان برجِِ بنا شده به فرمانِ شه‌بانوی سابق و همسرِ شاه خائنِ فعلی. بعضی می‌گویند کپیِ کودکانه‌ای است از برج ایفلِ فرانسه. گرچه عناوین تغییر کرده‌اند، اما این بنا، تقریباً همان‌شکلی‌ست که بوده. بعد از انقلاب هم، تا پیش از بنای برج میلاد، نمادِ جمهوری اسلامی ایران بود… بگذریم.

از راننده تاکسی‌ها و چای‌فروش‌های کنار خیابان و مکانیکی‌ها می‌گذریم. از شلوغی BRT هم. از دود و دم خیابانِ آزادی هم. راهمان را ادامه می‌دهیم تا برسیم به لباس‌فروشی‌ها. این طرف‌ها یک پاساژ پرآوازه هست. اولین ‌بار که تویش سرک کشیدم، فکری شدم: مگر این همه ناشر و کتاب‌فروش و نویسنده، از کسادی بازار کتاب گله نمی‌کنند؟ پس کی کرایهٔ سنگینِ این اتاق‌ها و مغازه‌های داخل پاساژ را می‌دهد؟ بوی سیگار همه جا را گرفته… قفسهٔ سینه‌ام درد می‌‌گیرد. برویم بیرون!

این‌جا که می‌بینی، میدان انقلاب است. قبل‌ترها، نام دیگری داشت. به مقتضای انقلاب، نامش شد: «انقلاب». از این‌جا به بعد، راستهٔ کتاب‌فروش‌ها و سی‌دی‌فروش‌ها است. اگر اهل ورق‌بازی باشی، این‌جا گیرت می‌آید. حتی چیزهای دیگر هم.

آن‌ طرف خیابان، مغازهٔ دونبشِ بزرگی هست به اسم: «چشم‌انداز انقلاب». اگر پیِ نمادهای سرخ‌پوستی و عاج فیل و مجسمهٔ اهوارامزدا(؟) هستی، این جا خوبش را دارند. البته شاید کمی گران‌فروش باشد.

بیا این طرف! ببین. این جا پر از کتاب‌فروشی است: نو و دستِ دوم. این آقایان که می‌بینی، کتاب‌فروشانند گردِ تو:

-         ایرج میرزا؟

-         صادق هدایت؟

-         چی می‌خوای؟

-         فردا برات می‌آرم.

این‌ها از قیافه‌های غلط‌انداز خوششان نمی‌آید. کنجکاوانه بروی دنبالشان، تحویلت نمی‌گیرند! امتحان کن. حالا چرا؟…

برویم جلوتر. اگر فیلم‌باز باشی، این‌جا چیزهای مَشتی گیرت می‌آید. کتاب دست ‌دوم و ممنوع هم. هم افستش هست، هم چاپ تازه‌اش!

■ سی‌سال که چیزی نیست

سی‌سال از انقلاب اسلامی ایران گذشته است. روزنامه‌نگاران و مسئولان کشور، تلاش می‌کنند با رسم‌الخطِ عجیب و نامأنوسِ «سی‌امین» کنار بیایند. البته کم‌کمک عادی می‌شود.

سی‌سال از انقلاب گذشته است. برج آزادی برپاست. گفته‌اند و می‌گویند که احتمال ریزشش بسیار است. دارند برای میدان انقلاب، نماد می‌سازند. خط مترو هم کشیده می‌شود تا خودِ انقلاب. چندوقتِ دیگر، مردم راحت می‌آیند انقلاب، راحت‌تر برمی‌گردند. آخر این‌جا خیابان پرعبوری است.

بعدِ گذشت سی‌سال از عمر انقلاب اسلامی ایران، هنوز یک رمان یا داستانِ مثال‌زدنی و شهره، دربارهٔ آن منتشر نشده است. سیاست‌های فرهنگی حکومت جمهوری اسلامی در طول این سه دهه، همواره بر «سلب» و «بازداشتن» اصرار داشته و کم‌تر به تولید و ایجاد و ابداع پرداخته است. این‌گونه است که پس از این همه سال، نه یک رمانِ خواندنی دربارهٔ انقلاب داریم، نه یک اثرِ تاریخیِ برآمده از دل و زبانِ مردم.

گرچه از فروپاشی نظامِ کمونیستیِ شوروی سال‌ها می‌گذرد، اما هنوز که هنوز است همه‌ٔ دنیا آثارِ نویسندگانِ متعهد به آرمان‌های کمونیست را می‌خوانند، دوباره می‌خوانند و خواندشان را به دیگران هم توصیه می‌کنند. کمونیست سال‌ها پیش محو شد، اما آثار ادبی و هنری‌اش هم‌چنان برجا است. این در حالی‌ست که پس از سی‌سال از انقلابِ اسلامیِ ایران، متولدین دهه‌های ۶۰ و ۷۰ و ۸۰، از جنگ هشت‌ساله و روزهای پرالتهاب و تاریخیِ انقلاب چیزی نمی‌دانند، جز سرود و آهنگ و تصاویر جنازه‌های خونی و پاره پاره…

حالا وقتش رسیده تا آقایانی که سی‌سال ناقدِ نویسنده‌های پیش از انقلاب بودند و امروز هم ناقدِ ادبیات کودک قبل از انقلابند، برای سرهایی که مثلِ علامت سوال است، دستاوردهای سی‌ساله‌شان را رو کنند. زیاد زحمت‌شان نمی‌دهیم، نشانی بدهند، می‌رویم خودمان از نزدیک‌ترین کتاب‌فروشی می‌خریم…

هنوز، اگر سری به کتاب‌فروشی‌های این خیابان می‌زنم، پی «فونتامارا» یا «جان شیفته» بدون سانسورم. کتاب‌های تازه را از هرجایی می‌توان خرید. نشد، نشانی می‌دهم، برایم پیک می‌کنند. نشد، سرسال می‌روم نمایش‌گاه کتاب تهران، با تخفیف می‌خرم. نشد، اصلاً مهم نیست. من که پی کتاب دانشگاهی نیستم.

بعدِ سی‌سال، دوستانِ انقلابی و متعهدمان، می‌خواهند به ضرب و زورِ جایزهٔ چند صد سکه‌ای، تاریخ و رمانِ انقلاب‌ را مکتوب کنند. اما هنوز که هنوز است، من طالبِ کتاب‌های «چاپِ مسکو‌»ام. وقتی می‌بینمشان، ذوق‌مرگ می‌شوم. کاغذِ اعلا، بویِ دوست‌داشتنی، غلط‌های انگشت‌شمار، چاپِ اصولی، انگاری همین حالا چاپ شده! من با قدیمی‌ها بیش‌تر حال می‌کنم!

از شمارِ این قدیمی‌ها، چند وقتِ پیش، «میهمانِ دهکده» مارک تواین را خواندم. با ترجمهٔ آقامان نجف دریابندری. چه کاغذی داشت! ناشرش مؤسسهٔ کتاب‌های جیبی امیرکبیر بود. همان که مصادره‌اش کردند. این‌روزها چاپ جدیدش هم آمده. یکی خریدم برای کتابخانه‌ام.

دوستانمان دارند با رسم‌الخطِ «سی‌امین» کلنجار می‌روند،‌ بلکه نهادینه شود. اما من تازگی‌ها چاپِ جدیدِ «نان و شراب» را می‌خوانم. خوش‌مزه است!

■ دوست را کس به یک بدی نفروخت (فروخت!)

چنان‌که ‌دانم و ‌دانی، سی‌سال از انقلاب اسلامی ایران گذشته است. این عنوان چقدر طولانی است. این سال‌ها هم. اما:

-         حقیقتِ خنده-گریه‌داری است که پس از این همه، یک رمانِ درست و درمان دربارهٔ انقلاب نداریم.

-          حقیقتِ خنده-گریه‌داری است که پس از این همه، یک تاریخِ شفاهیِ درست و درمان، دربارهٔ حوادث انقلاب نداریم. آن‌چه نوشته شده، بیش‌تر نقلِ فتوحات و قصوراتِ حضرات اعلی مقام است. آن‌چه مکتوب است، شرحِ شکنجه‌های دوستانِ وزیر و وکیل و رئیس است. مردم که مهم نبودند اساساً!

-         حقیقتِ خنده-گریه‌داری است که پس از این همه، تازه نهادها و وزارتخانه‌های فرهنگیِ جمهوری اسلامی ایران، یاد ثبت وقایع افتاده‌اند.

-         حقیقتِ خنده-گریه‌داری است که پس از این همه، یک رمانِ درست و درمان دربارهٔ بنیادگذار انقلاب اسلامی ایران -امام خمینی رضوان‌الله تعالی علیه- نوشته نشده است. تنها، یک‌ مرد قلمش را صرفِ این کار کرد، که تمام نشد. که اگر ناتمام هم نمی‌ماند، دوستانِ انقلابی ما، آن‌قدر توی سرش می‌زدند که نام و نشانی ازش نمانَد.

-         حقیقتِ خنده-گریه‌داری است که پس از این همه، باز باید سرود «بوی گل سوسن و یاسمن» و «ایران ایران» را توی گوش بچه‌های دهه ۶۰ و ۷۰ و ۸۰ کنیم.

-         حقیقت خنده‌داری‌ست که نویسندگان انقلابی ما، پس از انقلاب رو به مدیریت و ریاست آوردند و از نوشتن ماندند؛ به جای خلق اثر، مدام لنگِ صادق هدایت را گرفتند و فیتیله‌پیچش کردند؛ حالا گله می‌کنند که چرا اثر خواندنی دربارهٔ انقلاب نداریم. (ظاهراً کسی ناراضی نیست. کتابِ هدایت خوب فروش می‌رود. دوستان ما هم مدیریتشان را می‌کنند. گاهی هم مقالهٔ بلند می‌نویسند، جهت هدایت خلق‌الله!)

این حقیقت است. حقیقت این است که شوروی محو شد، اما آثار مکتوبِ تاریخی و ادبی‌اش، هم‌چنان در همه جای دنیا مخاطب دارد. پس، آفرین بر نویسندگان کمونیست.

فونتامارا روایتی‌ست از دهکده‌ای قدیمی و گم‌نام. جایی محصور میان کوه‌ها و تپه‌ها. خانه‌های رعیتی فونتامارا -که بخشی از سرزمین ایتالیا است- اغلب یک روزنه دارند که کار در و پنجره و دودکش را با هم می‌کند: مردان، زنان، کودکان، بزها، جوجه‌ها، خوک‌ها و خرها با هم به‌سر می‌برند، می‌خوابند، می‌خورند و قضای حاجت می‌کنند، و همهٔ این‌ها در همان یک گوشه رخ می‌دهد!

براردو یک جوان شیرخام خورده است. تو تا به حال حتماً یکی‌شان را دیده‌ای. یا دستِ کم از این قماش جوان‌ها چیزی شنیده‌ای. حتی جاهایی ممکن است دیده باشی که یک عده بخواهند ادای‌شان را دربیاورند. آدمی که حواسش به مصلحت‌ها نیست. سرش درد می‌کند که حرفش را به کرسی بنشاند. با زورگو در بیفتد و آخرِ سر، جانش را بر سر همین کار بدهد. ولی باز تو دیده‌ای از این جماعت را که نه تنها نمرده‌اند (کشته نشده‌اند) بل دارند خیلی در صلح و صفا با خانوادهٔ محترم‌شان زند‌گی می‌کنند.

دیگرانی هم هستند تا در مجمعی، تشکلی یا حتا جبهه‌ای بنشینند و مصلحت این جماعت را به‌شان حقنه کنند. این “ریشو” و بی‌ریش‌های حزم‌اندیش فهمیده‌اند که دوره ضرب دگنگ گذشته است. دیگر نمی‌شود با وجود این همه رسانه کسی را با سر زیر آب برد، خفه‌اش کرد و الخ. این عده فهمیده‌اند که شوکرانِ شورِ اضافی، بی‌صدا کردن است.

حالا تو بگیر که این آدمِ ساده‌دل که قرار است آدم شود، کسی است در مملکت پائولو مالدینیِ فوتبالیست. یکی که تو حتا اسمش را نمی‌دانی. یکی که سیلونه با هنرمندی و طنزِ تیزش آورده‌اش وسط میدان. حالا این‌که بالأخره براردو که اتفاقاً عاشقِ خوش‌گل‌ترین دختر روستای‌شان هم شده است چه بلایی بر سرش می‌آید را خودت باید بفهمی. آن‌قدر هم این اتفاق‌ها ناآشنا بوده که راویان داستان گفته‌اند: از زمان دقیانوس تا به آن موقع هم‌چه چیزهایی در روستای‌شان پیش نیامده است.
سیلونه فقط کتاب ننوشته. کار سیاسی هم کرده است. حتی از کشورش هم بیرون انداخته شده. ولی انگار هر وقت خواسته بنویسد زور به خودش نیاورده که بیانیه بدهد. یا اگر قصدش این بوده است، آن قدر با طنز تیزش حرفش را خوب زده که تو می‌توانی فارغ از این‌که یک کمونیست! نویسندهٔ کتابی‌ست که در دست داری، بنشینی و از داستان‌های او لذت ببری. زادگاه سیلونه جایی‌ست که داستان‌های او در آن پا می‌گیرد. ولی با این‌حال هر وقت می‌خواهد روایت تلخ‌کامی‌های مردمان ولایتش را شروع کند، پا پس می‌کشد و حکایت‌کردن را می‌گذارد برای مردمان راست‌گوی روستایش. روستاییانی که درد، مثلِ حوادثِ طبیعی، جزئی از زند‌گی‌شان شده است؛ و در مرتبه و شخصیت از سگ‌های نگهبان پادشاه هم پایین‌ترند.
یک‌زمانی حرف دربارهٔ طبقات اجتماعی در مملکت ما هم رایج بود. طورِ نگاهِ ما به بقیه، با این سؤال هم‌راه بود که طرف از کدام طبقه است و چه‌قدر سرمایه‌دار است. البته این اخلاق با ما ماند. ولی دیگر کم‌تر کسی از مارکس، انقلاب سرخ‌ها والخ حرف زد. خواندن کتاب‌های سیلونه هم -اگرچه در سال‌های ابتدایی بعد از انقلاب و قبل از آن کم‌طرف‌دار نبود- ولی حالا و در پسِ سال‌هایِ سپری‌شده، باز می شود با خیال راحت کتاب‌ها‌یش را یکی‌یکی دست گرفت و رفت توی داستان‌ها. خیلی راحت.
«فونتامارا» را یک گوشهٔ خانه پیدا کردم. با ترجمه‌ای از منوچهر آتشیِ شاعر. آن وقت‌ها هنوز سیلونه را نمی‌شناختم، ولی وقتی شروع به خواندنش کردم، با یک نویسندهٔ طنازِ ایتالیایی آشنا شدم.

از وقتی کتاب را به دوستی امانت دادم، دیگر به دستم نیامد. هرچه‌قدر هم بازار کتاب را بالا پایین کردم پیدایش نکردم. آن چاپی را هم که در خانه‌مان بود برای سال ۵۷ بود.
انگار با مصادرهٔ امیرکبیر دیگر کسی یاد این کتاب را نکرده تا برای چاپ مجددش اقدام کند! کتابی که من داشتم برای بچه‌های پر شر و شور یکی از محله‌های جنوب شرقی تهران بود. این‌ها در سال‌های اوّل انقلاب و قبلش، هر چه کتاب به دست‌شان می‌آمده، در کتاب‌خانهٔ مسجدشان جا می‌داده‌اند. کتاب را می‌خوانده‌اند و بعد می‌نشسته‌اند درباره‌اش با هم حرف می‌زدند. ولی حالا باید آدرس خیلی‌هاشان را در بهشت زهرای تهران جست. از کتاب‌خانهٔ مسجدشان هم دیگر چیزی نمانده است.

اما از براردو و فونتامارا، هنوز بسیار هست…