هر چند سال یک بار جسته و گریخته می‌شنویم که فلان کشور سالِ تازه را «سالِ کتاب» نام‌گذاری کرده است. امروز هم ایبنا خبرِ مشابهی منتشر کرد و نوشت: «رئیسِ جمهوریِ بلاروس به خاطرِ توجهِ بیش‌تر به کتاب و کتاب‌خوانی سالِ ۲۰۱۲ را در این کشور سالِ کتاب اعلام کرد.»

برایِ ما که با مفهومِ نام‌گذاریِ سال‌ها از دیرباز آشنائیم و می‌دانیم که مثلاً از سالِ «اتحاد و انسجامِ ملی» جز چند فقره کتاب‌سازی، چند صد همایش و چند ده جشنواره چیزی عایدمان نمی‌شود، این خبر در حدِ شوخی است، می‌شنویم و می‌گذریم.

تازه مگر خودمان «هفتهٔ کتاب» نداریم؟ چندین میلیارد ریال برایِ برپاییِ هفتهٔ کتاب و آذین بستنِ شهر و تیزر پخش کردن از تلویزیون و بنر چاپ کردن صرف می‌شود و دریغ از یک‌صدم جابه‌جاییِ سرانهٔ مطالعه! برایِ ما که «مارگزیده»ایم، این خبرِ روسیهٔ سفید شگفت‌آور نیست.

رئیسِ جمهورِ بلاروس با ادبیاتی که نظیرش را بارها از زبانِ مسئولینِ کشورِ خودمان شنیده‌ایم گفته است: «تنها راهِ رهایی از بحرانِ معنوی و مادی روی آوردن بر معنویات و وسیلهٔ دست‌یابی به معنویات، کتاب است.» لوکاشنکو در بخشِ دیگرِ پیامش که اگر اسمش پایِ پیام نبود خیال می‌کردیم یکی از مدیرانِ فرهنگیِ خودمان آن‌ها را گفته، ادامه داده است: «اعلام شدنِ سالِ جدید به عنوانِ سالِ کتاب به خاطرِ ارتقایِ نقشِ کتاب و کتاب‌خوانی در جامعهٔ معاصر، پرورشِ علاقه و ذهنیتِ جوانان به سخن، رشدِ ادبیاتِ وطنی و تأمینِ حمایتِ ادبیات از سویِ دولت است.»

بله، تا این‌جایِ کار انگار لوکاشنکو و مدیرانِ کتاب‌خوانیِ ایران را از رویِ هم قالب گرفته‌اند. اما نقطه عطفِ ماجرا همهٔ قضاوت‌هایِ ما را بر هم می‌زند. طبقِ خبرِ ایبنا رسانه‌هایِ بلاروس برنامهٔ این کشور برایِ سالِ کتاب را این‌طور خلاصه کرده‌اند: «در چارچوبِ این سال پیش از هر کار تأسیسِ کتابخانه‌های محلی در تمامیِ نقاط کشور و فراهم آوردنِ امکاناتِ مطالعه برای مردم در نظر گرفته شده است.»

قطعاً موافقید که برنامه‌هایِ دولتِ بلاروس با کارهایی مثلِ برپایی صدها جشنواره، خریدِ میلیاردیِ کتاب از ناشرانِ خاص، اهدایِ میلیون‌ها جلد کتاب به کارمندانِ ادارات و افتتاحِ هزاران نمایشگاهِ کتاب در ادارات و مساجد تفاوت دارد. مهم‌ترین عاملِ تفاوتِ این برنامه‌ها با انبوهِ ول‌خرجی‌هایِ ایرانی، ماندگاری و بازدهیِ بلندمدتِ آن‌ها است.

حالا فرض کنید رئیسِ جمهورِ ایران سالِ ۱۳۹۱ را سالِ کتاب و کتاب‌خوانی نام‌گذاری کند و بگوید: «با کمک طلبیدن از همهٔ فعالانِ حوزهٔ کتاب اعم از نویسنده، مترجم، شاعر، ناشر، کتاب‌فروش، کتاب‌خوان، منتقد و… به دنبالِ ارتقایِ سطحِ مطالعه در کشور هستیم.»

فکر می‌کنید این کمک طلبیدن چه بازخوردی در کشور داشته باشد؟ بخشی از ناشران برایِ حفظ پرستیژِ روشن‌فکری کلیهٔ اقداماتِ دولت (غیر از خریدِ کلان) را بایکوت می‌کردند. بخشی دیگر سعی می‌کردند تا تنور داغ است خمیرِ نشرِ خودشان را بچسبانند. عده‌ای در عرضِ سیزده روز کتابِ مفصلی دربارهٔ «راه‌هایِ کتاب‌خوان شدن» منتشر می‌کردند و به دولت می‌فروختند. جناحِ مخالف هم اقدام تازهٔ دولت را تخطئه می‌کرد و برایِ تخریبِ آن، فوراً بنیادِ فرهنگی تأسیس می‌کرد.

فقط برایِ اطلاعاتِ عمومی خوب است اظهارِ نظرِ رئیسِ اتحادیهٔ نویسندگانِ بلاروس دربارهٔ طرحِ رئیس جمهورشان را بخوانیم: «این اتحادیه از عملی شدنِ طرح حمایتِ همه‌جانبه می‌کند. وی با یادآوریِ دیدارِ لوکاشنکو با ادیبانِ این کشور در پائیزِ گذشته گفت رئیسِ جمهوری در این دیدار دستور داد از این به بعد شمارِگان کتاب در این کشور ۸۰ تا ۸۵ درصد افزایش یابد و بر کمیت و کیفیتِ کارِ کتاب، حمایت از انتشاراتی‌ها، افزایشِ حقِ تألیف و رشدِ ادبیاتِ ملی نیز توجهِ عمیق صورت بگیرد.»

مُخِ ما از شعارهایِ تبلیغاتی پر است. بِرَندهایِ جهانی تلاش می‌کنند با شعارها به یادِ مشتری‌های‌شان بمانند. همین حالا می‌توانیم فهرستی از آن‌ها به خاطر بیاوریم. اما نه، جایِ تبلیغ جایِ دیگری است. شعارهای تبلیغاتی چند ویژگیِ مشترک دارند: «کوتاه»، «ساده» و «به‌یادماندنی» هستند. شعارها برایِ همهٔ مردم تولید می‌شوند. بنگاه‌هایِ تجاری یا تولیدکنندگان نمی‌خواهند ورشکست شوند. بنابراین از مشاورانِ تبلیغاتی‌شان می‌خواهند شعاری فراگیر انتخاب کنند. شعاری که هر فرد با هر نوع گرایش، سلیقه، سطحِ سواد و حتی فرهنگ و قومیت آن را بپسندد.

منظور از شعارِ تبلیغاتی لزوماً تبلیغِ تجاری نیست. به این نمونه‌ها دقت کنید:

● کتاب‌ها پل‌اند

پوستر هفتهٔ کتاب ۱۹۴۹

● با کتاب‌ها دوست شوید

● کتاب‌ها برایِ جهانِ فردا

● ماجراجویی با کتاب

● بیائید بخوانیم

● همیشه ساعتِ کتاب است

● در خانه با کتاب

● هورا برایِ کتاب‌ها

● در کتاب‌ها غرق شوید

● مراقب کتاب‌ها باشید

همهٔ این نمونه‌ها، ویژگی‌هایِ اصلیِ شعارِ تبلیغاتی را دارند. مهم‌تر از همه این‌که، هر یک به مخاطب پیامی می‌دهد؛ یعنی جمله‌ای است سر و ته دار. هیچ‌کدام از این شعارها در مخاطب گارد ایجاد نمی‌کند. این شعارها فاقدِ موضع‌گیریِ آشکارِ مذهبی، سیاسی یا فرقه‌ای هستند. بنابراین، همان‌طور که من و شمای ایرانی آن‌ها را می‌خوانیم و می‌پسندیم، یک امریکایی، استرالیایی، پاکستانی یا ژاپنی هم نسبت به آن‌ها دیدِ بدی نخواهد داشت.

نکتهٔ دیگر این‌که، هیچ‌کدام از جملاتِ بالا -به جز دو نمونهٔ آخر- امری نیستند. جملهٔ «بیائید بخوانیم» هم اساساً جمله‌ای خواهشی است و به کاری دعوت می‌کند، نه امر.

حالا به این شعارها دقت کنید:

● بخوان

پوستر هفدهمین دوره هفته کتاب ایران

● نهضتِ کتاب‌خوانی

● ارتقای معرفتِ دینی و بصیرتِ فرهنگی در سالِ جهاد اقتصادی

● مطالعه، اندیشه، فرزانگی

● کتاب، دانایی، توانایی

● قرآن، عترت و پدیدآورندگان و خادمانِ نشر

● کتابِ ایران در جهان و توسعهٔ نشرِ بین‌الملل

عباراتِ بالا را به خاطر می‌آورید؟ این عبارات مربوط به هفته‌هایِ کتابِ جمهوری اسلامیِ ایران و نمایشگاه‌هایِ کتابِ تهران است. هر کدام، بارها در روزنامه‌ها، مجلات، سایت‌ها، خبرگزاری‌ها و رادیو و تلویزیون تکرار شده است. اگر آن‌ها را از یاد برده‌اید، لابد ایرادی در آن‌ها هست.

نمونه‌هایی که در ابتدا آمد گزیده‌ای از شعارهایِ هفتهٔ کتابِ کودک استرالیا و امریکا بود.[۱]

پوستر هجدهمین هفته کتاب ایران

فردا، آغازین روز هجدهمین دورهٔ هفته کتاب جمهوری اسلامی ایران است. هفته‌ای که به اقرار برگزارکنندگان آن، پرخرج‌ترین هفتهٔ کتاب در طول این سال‌ها است. اما آیا این خرج‌ها، بازدهی قابل قبولی داشته است. «اشا» این موضوع را در گفتگو با صاحب‌نظران حوزه کتاب بررسی می‌کند.

وزیر فرهنگ و ارشاد اسلامی، طی روزهای گذشته در قالب جلسهٔ ستاد نهادهای برگزارکنندهٔ هفتهٔ کتاب گفت: «در کشور ما دو فرصت مربوط به کتاب‌خوانی و ترویج فرهنگ مطالعه است که یکی نمایشگاه بین‌المللی کتاب و دیگری هفته کتاب است.» این جمله از دهان مردی خارج شد که مهم‌ترین مجریِ برنامه‌های هفته کتاب محسوب می‌شود و طبیعی است که برنامه‌های وزارت‌خانه تابعش را خوب و مثبت معرفی کند.

درجازنی سه ساله

علی کاشفی خوانساری

سال گذشته، مسؤولان وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی، آمار سرانهٔ مطالعه در کشور را ۱۸ دقیقه اعلام کردند. منصور واعظی، دبیرکل نهاد کتابخانه‌های عمومی کشور که متولی استخراج این آمار است، در مهرماه ۸۸ گفت: «به طور متوسط هر ایرانی در سال ۸۸ نیز مانند سال پیش از آن ۱۸ دقیقه کتاب غیر درسی در روز مطالعه کرده است.»

امسال نیز، وزیر فرهنگ و ارشاد اسلامی در نشست خبری هجدهمین هفته کتاب گفت: «امسال تمام برنامه‌های بررسی سرانه مطالعه را به نهاد کتابخانه‌ها سپردیم که براساس آمار آن‌ها، سرانهٔ مطالعه کتاب غیر درسی ۱۸ دقیقه است.»

مرور این اقوال، نشان می‌دهد که در طول سه سال اخیر، کتابخوانی در کشور ما، درجا زده‌ است. بنابراین، باید گفت وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی از –به زعم وزیر- فرصت‌های ترویج فرهنگ مطالعه، بهره کافی نبرده است. اما احتمال دیگری هم وجود دارد: این –به زعم وزیر- فرصت‌ها، اساساً خاصیت چشم‌گیری ندارد.

هفتهٔ پرزرق و برق اما بی‌اتفاق

«اشا» به دنبال یافتن اثری از آثارِ هفته کتاب در طول ۱۷ دوره و دانستن دلایل «درجازدن»، علی کاشفی خوانساری را مخاطب سؤال خود قرار می‌دهد و می‌شوند: «هفته کتاب باید مردمی باشد. اگر بنا است یک اتفاق دولتی باشد، تأثیری در زندگی مردم نخواهد داشت.»

کاشفی که علاوه بر نویسنده بودن، این روزها کار و کسب «نشر» پیشه کرده، معتقد است برنامه‌های هفته کتاب، منجر به تسری کتاب در زندگی مردم نشده است.

حمید باباوند

این درست مقابل دیدگاه متولیان برگزاری برنامه‌های هفته کتاب است. سید محمد حسینی در نشست خبری هجدهمین دورهٔ هفتهٔ کتاب گفته بود: «هفته کتاب موقعیتی برای ترویج مطالعه و فرهنگ کتابخوانی در کشور است.»

اما حمید باباوند –روزنامه‌نگار- نیز نظری متفاوت با وزیر ارشاد دارد. او در جواب این سؤال که آیا هفته‌های کتاب برای کشور ما عایدی داشته است، به «اشا» می‌گوید: «بحث این‌جا است که عایدی ما نسبت به سرمایه‌گذاری‌مان چقدر است. آیا به اندازه‌ای که سرمایه‌گذاری کرده‌ایم، سود برده‌ایم یا نه؟ اگر این شکلی بررسی‌اش کنیم، می‌بینیم هفته‌های کتاب خیلی پر سود نبوده‌اند. سال‌های اولش برای اینکه پایه‌گذاری کند که یک هفته برای کتاب کاری بکنیم خوب بود، اما رفته رفته از مسیر خودش خارج شد و تبدیل شد به کاری که چون نفرات قبلی انجامش داده‌اند، رویمان نمی‌شود تعطیلش کنیم و داریم ادامه‌اش می‌دهیم.»

با این وصف به نظر می‌رسد هفتهٔ کتاب، بیش از آن‌که فرهنگ‌ساز باشد، فرصتی برای ارائه بیلان‌کار و پر کردن خبرگزاری‌ها از اخبار بوده است.

برخلاف این نظر، وزیر فرهنگ و ارشاد اسلامی در نشست خبری هفتهٔ کتاب به خبرنگار اشا گفت: «هفتهٔ کتاب قطعا تأثیر داشته و یک کار صوری و شکلی نبوده است.»

کیان‌افراز

ظاهراً اعظم کیان‌افراز مدیر نشر «افراز» نیز با نظر وزیر موافقت‌هایی دارد. او دربارهٔ تأثیرات هفته کتاب به «اشا» می‌گوید: «بالاخره بی‌تأثیر نبوده. این نمایشگاه‌هایی که می‌گذارند، حمایت‌های خاصی که از ناشران می‌شود این‌ها حتماً مؤثر است.» البته توجه بر نگاه ناشرمحور افراز نشان می‌دهد که او در جایگاه یک ناشر، از حمایت‌ها و خریدهای ارشاد از نشرش شاد است و طبیعی است با وزیر موافق باشد. این نشان می‌دهد که بیش از مخاطبان، ناشران از فعالیت‌های هفتهٔ کتاب خشنودند.

هفتهٔ بیست میلیونی!

معاون فرهنگی وزیر ارشاد، امسال مخاطبانی بیش از بیست میلیون برای هفتهٔ کتاب قائل است. در این باره از کاشفی خوانساری می‌پرسیم و می‌شنویم: «اگر بیست میلیون متوجه بشوند که این هفتهٔ کتاب است، شاید از طریق برنامه‌های تلویزیونی و بیلبردها شدنی باشد، اما اینکه به طور مستقیم ۲۰ میلیون مشارکت کنند در این برنامه‌ها باشد، این‌طور نبوده است.»

البته بررسی در تأثیرات هفته‌های کتاب، مؤید نظر کاشفی خوانساری است. باباوند نیز حرفِ معاون فرهنگی وزیر ارشاد را طنازانه تأئید می‌کند و می‌گوید: «راست می‌گویند! اما بیست میلیون مخاطب هفته کتاب‌اند، مخاطب کتاب نیستند. ۲۰ میلیون تیزرها را می‌بینند، بسته‌های تبلیغاتی هدیه می‌گیرند، نه اینکه ۲۰ میلیون کتابخوان تربیت می‌کنیم.»

ماجرای بیت المال

این ماجرای هفته‌ای است که با زرق و برق فراوان و خرج پول‌های زیاد از بیت‌المال هر ساله در جمهوری اسلامی ایران برگزار می‌شود. هفته‌ای که حتی اگر نظرات فعالان حوزه کتاب را درباره بی‌تأثیر بودن آن کتمان کنیم، آمار رسمی درباره سرانه مطالعه، به تنهایی نمایان‌گر بی‌تأثیری آن است. آیا همچنان روند برگزاری هفته کتاب، همین‌گونه ادامه خواهد داشت؟

خانهٔ کتاب اشا پیش‌تر این مطلب را به روزنامه «جوان» فروخته است.

دوازدهمین دوره برگزاری ۳۰ هزار نمایشگاه کتاب در ۳۰ هزار مدرسه، از شنبه ۲۳ آبان، همزمان با هفدهمین هفته کتاب جمهوری اسلامی ایران گشایش یافت. این نمایشگاه‌ها، که به همت وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی با همکاری وزارت آموزش و پرورش برگزار می‌شوند، حرکت قابل قبولی در جهت توزیع کتاب ویژه گروه سنی کودک و نوجوان محسوب می‌شود. اما، این حرکت خوب کاستی‌هایی دارد که معلولِ تغییر مدیریت‌ها در دستگاه‌های دولتی و فقدان مسؤولیت‌پذیری برخی مدیران است. نمونه این قبیل کاستی‌ها که متأسفانه موجب تضرر برخی ناشران شرکت‌کننده در این طرح شده است، موضوع گزارش ما است.

در برگزاری طرح «۳۰ هزار نمایشگاه کتاب در ۳۰ هزار مدرسه»، مؤسسه انتشاراتی دولتی «منادی تربیت» وابسته به وزارت آموزش و پرورش، به عنوان مجری اصلی، از ناشران فعال در حوزه کودک و نوجوان دعوت به همکاری می‌کند. ناشران با مشارکت در این طرح، کتاب‌های خود را به صورت امانی به انتشارات منادی تربیت می‌سپارند و هرکس در این طرح، سهمی بابت فروش می‌گیرد. اما، چندسالی است که با تغییر دولت در سال ۸۴، مطالبات برخی ناشران پرداخت نشده است. در این میان، نادر قدیانی مدیر انتشارات قدیانی و رئیس انجمن فرهنگی ناشران کتاب کودک و نوجوان یکی از جمله ناشرانی است که از انتشارات منادی تربیت طلب‌کار است. قدیانی دراین‌باره می‌گوید: «ما از سال ۸۴، حدود ۲۵ میلیون تومان از انتشارات منادی تربیت بدهکاریم. از وزیر آموزش و پرورش درخواست می‌کنیم این ناشر را تحت فشار بگذارند تا طلب ما را بدهد. حالا این مبلغی که طلبکاریم، آن‌روز چه ارزشی داشته است و امروز چه ارزشی دارد، بماند.»

قدیانی به این نکته اشاره می‌کند که تنها ناشر طلبکار از «منادی تربیت» نیست و ناشران دیگری نیز با چنین مسئله‌ای مواجه‌اند. این ناشر کودک و نوجوان می‌گوید: «مبلغ بدهکاری آن‌ها حدود ۲۰۰ میلیون تومان بوده است. ما از طریق انجمن فرهنگی ناشران کتاب کودک و نوجوان سال گذشته شکایت مکتوبی به وزیر پیشین ارشاد نوشتیم و از طرف آقای صفار به ایشان دستور ابلاغ شد تا مبالغ را بپردازند. این باعث شد که منادی تربیت بخشی از طلب‌ها را بپردازد اما حدود ۱۰۰ میلیون تومان دیگر مانده است که ۲۵ میلیون تومانش مربوط به ما است.»

عبدالعظیم فریدون مدیر انتشارات محراب قلم نیز درباره اختلاف مالی با «منادی تربیت» می‌گوید: «ما از سال ۸۲ طلب داریم. قول داده‌اند که پرداخت می‌کنند، اما تا به امروز بدهی‌مان را ندادند.»

محمدرضا علیان مدیر انتشارات پیام آزادی هم به طلب چندساله‌اش از انتشارات منادی تربیت اشاره می‌کند و می‌گوید: «طلب ما به سال‌های ۸۴-۸۵ بازمی‌گردد. »

علت تسویه‌حساب نکردن چیست؟

قدیانی در این باره می‌گوید: در پی‌گیری‌هایی که ما کردیم، بهمان می‌گویند این بدهی‌ها مربوط به گذشته است و به ما مربوط نیست!

فریدون نیز می‌گوید: ما بارها مراجعه کردیم اما می‌گویند نداریم، مربوط به گذشته است. الان ۵-۶ سال است که پول ما را نمی‌دهند.

علیان با اشاره به تغییر در بدنه دولت در سال‌ها اخیر می‌گوید: «به ما می‌گویند وزیر عوض شده است. بعضی از مدیران استان‌ها هم تغییر کرده‌اند و مدیران جدید جوابگو نیستند. ما برای وزیر قبلی نامه نوشتیم، اما ایشان عوض شدند. عوض شدن وزیر در دوسال گذشته و  تغییرات در دولت باعث شده تا کسی جوابگو نباشد. آقای یعقوبی‌فر –مدیر انتشارات منادی تربیت- میگوید من پیگیرم، اما نمیتوانم بدهی‌ها را از جیب بدهم. باید این مبالغ از طریق وزراتخانه تأمین شود تا ما بتوانیم تسویه‌حساب کنیم.»

سکوت یا رضایت؟

طبق اطلاعات ما و اظهارات برخی از ناشرانِ طلبکار از «منادی تربیت»، نشر پیدایش به مدیریت «محسن طائب» نیز از جمله طلبکاران طرح ۳۰ هزار نمایشگاه در ۳۰ هزار مدرسه محسوب می‌شود. «اشا» در تماس با این ناشر، موفق به گفتگو با وی نشد، اما منشی طائب گفت: «ایشان گفتند ما طلبی از انتشارات منادی تربیت نداریم.»

برخورد فرهنگی!

در تماس ما با یوسف یعقوبی‌فر مدیر انتشارات منادی تربیت، وی پس از شنیدن توضیحات خبرنگارمان درباره موضوع گزارش، دربرابر این سؤال که مسئله بدهی‌ها چطور شکل گرفته و برای حل آن چه اقداماتی صورت داده‌اند، گفت: «ما هیچ مشکل مالی با ناشران در طرح ۳۰ هزار نمایشگاه در ۳۰ هزار مدرسه نداریم!» بعد از توضیح بیش‌تر ما و اشاره به اظهارات مدیران انتشارات قدیانی، محراب قلم و پیام آزادی، یعقوبی‌فر گفت: «مال سال‌های گذشته است. مربوط به زمان بنده نیست. من باید از استان‌ها بگیرم و بهشان بدهم. نیاز نیست این موضوع تبدیل به خبر بشود. من موظف نیستم گزارش بدهم.»

در ادامه، خبرنگارمان از یعقوبی‌فر پرسید: «از نظر شما اشکالی ندارد اظهارات ناشران معترض را بدون شنیدن پاسخ شما چاپ کنیم؟» جواب داد: «چاپ کنید تا ازتان شکایت کنیم!»

«ملت بزرگ ملتی است که کتاب می‌خواند.» فردریک ملچر ناشر و کتابفروش سرشناس امریکایی با چنین نگرشی بود که در سال ۱۹۱۹ هفته کتاب کودکان را بنیان گذاشت. او معتقد بود که «کتاب باید مجانی در دسترس هر دختر و پسری باشد. تا روزی که آنان بتوانند مجانی هر کتابی را بخوانند، ما وظیفه‌ای سنگین بر عهده داریم.» از آن زمان تا به امروز هر ساله افراد زیادی دست اندرکار برگزاری این جشن بزرگ هستند. از آموزگار، کتابدار، و والدین کودکان گرفته تا کتابفروش، هنرمند، نویسنده و ناشر. آن‌ها فداکارانه زمان و توان زیادی صرف می‌کنند تا هفته‌ای شاد و پرهیجان برای کودکان رقم بخورد و محرک آنان چیزی نیست جز علاقه به کتاب و کتابخوانی.

هفته کتاب جشنی ملی است که در مدرسه‌ها، کتابفروشی‌ها، کتابخانه‌ها، باشگاه‌ها و خانه‌های افراد برگزار می‌شود. قصه‌گویی، مهمانی، و ملاقات با نویسندگان و طراحان کتاب کودکان تنها بخشی از ده‌ها برنامه‌ای است که برای برانگیختن علاقه کودکان به مطالعه تدارک دیده می‌شود.

در حقیقت همه چیز با این فکر آغاز شد که کتاب کودک می‌تواند زندگی را تغییر دهد یا متحول کند. در ۱۹۱۳ یک کتابدار آمریکایی به نام فرانکلین ماتیوز سراسر کشور را گشت تا استانداردهای کتاب کودک را ارتقا دهد. او پیشنهاد داد که هفته کتاب کودک راه‌اندازی شود و همه گروه‌های ذینفع یعنی ناشران، کتابفروشان و کتابداران نیز از آن حمایت کنند.

ماتیوز دو متحد پرقدرت را با خود همراه کرد: یکی فردریک ملچر که در آن زمان سردبیر هفته‌نامه ناشران بود و دیگری آن کارول مور مدیر بخش آثار کودکان کتابخانه عمومی نیویورک که چهره‌ای مطرح در جهان کتاب آن روز بود. با کمک آنها بود که در ۱۹۱۶ «هفته کتاب خوب» برگزار شد.

سه سال بعد انجمن کتابفروشان آمریکا هفته کتاب کودک را برای نخستین بار سازمان‌دهی کرد تا از آن زمان هر ساله در ماه نوامبر برگزار شود. نخستین هفته کتاب را ملچر خود با کمک کتابفروشان و ناشران راه انداخت، آنها شعاری پرمعنا را برای خود برگزیدند: «کتاب بیشتر در خانه‌ها»

در ۱۹۴۴ شورای کتاب کودکان که نهادی تازه تأسیس بود مسوولیت اداره هفته کتاب کودک را بر عهده گرفت. سال گذشته (۲۰۰۸) ماه برگزاری از نوامبر به مه تغییر کرد. در همین سال مسوولیت برگزاری هفته کتاب کودک و برنامه‌ریزی رخدادهای رسمی به عهده «هر کودک یک کتابخوان» گذاشته شد که بازوی بشردوستانه صنعت نشر کتاب کودک به شمار می‌رود.

هفته کتاب کودک هنوز برای اهالی کتاب این کشور اهمیت فراوانی دارد، و آنان هرساله افراد بیشتری را وارد روند برگزاری می‌کنند. با این همه به اعتقاد آنان کارهای زیادی هست که باید انجام شود. هفته کتاب مردم را به هم نزدیک می‌کند تا درباره کتاب و لذت خواندن حرف بزنند.

امسال نیز در ماه مه کودکان به نودمین جشن کتاب دعوت شدند. در میان برنامه‌ها و رخدادهای ملی که امسال طراحی شده بود باید از این فعالیتها یاد کرد:

● هفته کتاب کودک در نیویورک: یان سیشکا سفیر ملی ادبیات کودک و نوجوان همراه با نه طراح و نویسنده آثار کودک روز نهم مه در پارک بریانت نیویورک جمع شدند تا برای کودکان قصه بگویند و با آنان در برنامه‌های مرتبط همراه شوند. همگان می‌توانستند به رایگان در این برنامه شرکت کنند.
● جشن جایزه کتاب برگزیده کودک: این دومین سالی است که جشن جایزه کتاب برگزیده کودک در منهتن برگزار می‌شود. کسانی که می‌خواستند روز نهم مه در این برنامه شرکت کنند باید بلیتی به مبلغ سیصد دلار تهیه می‌کردند.
● هفته کتاب کودک در شیکاگو: روز دوازدهم و سیزدهم مه باربارا کلارک قصه‌گوی سرشناس در سه رخداد ادبی در شیکاگو شرکت کرد. شرکت عموم در این برنامه‌ها رایگان بود.
● هفته کتاب کودک سیاتل: چهاردهم می یان شیسکا به سیاتل رفت تا هفته کتاب را با آموزگاران در یک کتابفروشی محلی جشن بگیرد.

برگزارکنندگان، والدین را نیز در همه برنامه‌ها مشارکت می‌دهند. از جمله، از آنان می‌خواهند تا کودکان را تشویق کنند که در جشن جایزه کتاب برگزیده رأی دهند، کتاب‌هایی را بخرند که به این فهرست وارد می‌شوند، برنامه مبادله کتاب را در خانه‌های خود برگزار کنند، کتابهای غیرضروری خود را به کتابخانه‌های مدارس، و دیگر سازمان‌های محلی مرتبط اهدا کنند.

کارشناسان این رخدادها نیز برای پدر و مادرهایی که فرزندانشان کتاب نمی‌خوانند توصیه‌هایی دارند:

● درباره کتاب با کودکان خود حرف بزنید.
● تعداد زیادی کتاب به خانه ببرید تا کودکان قدرت انتخاب داشته باشند.
● برای کودکان با صدای بلند کتاب بخوانید.
● یقین حاصل کنید که کودکان شما می‌توانند با وسایل نقلیه عمومی به کتابخانه‌ای نزدیک منزل بروند.
● با کودکان خود به کتابخانه عمومی بروید و به کمک آنان کتاب انتخاب کنید.
● هر هفته، یک روز عصر تلویزیون را خاموش کنید و آن را صرف خواندن کتاب کنید.
● با کودکان درباره موضوع‌های مورد علاقه آنان در کتابخوانی حرف بزنید.
● هنگامی که کودکان مشغول مطالعه‌اند هیجان و علاقه نشان دهید.
● غذایی را که در کتاب قصه آمده است درست کنید و از این طریق لحظاتی با فرزندان خود سرگرم شوید.

● سرمشق کودکان خود باشید: بگذارید فرزندان شما ببینند که اغلب ساعت‌های روز کتاب می‌خوانید.

هفدهمین دوره هفته کتاب از امروز آغاز می شود. به رسم دیرین تمام سالهای گذشته و پیش رو قبل از آن در نشست های خبری برنامه های متنوع و نام گذاری روزهای هفته اعلام و در خبرگزاری ها منتشر شده.  و باز به همان رسم دیرین گفته میشود این برنامه ها و فعالیتها به نسبت سالهای گذشته رشد قابل توجهی داشته و معاون فرهنگی وزیر خبر از رشد صد درصدی نسبت به سال گذشته می دهد که با برنامه ریزی های گسترده ممکن شده.  امیدواری زیادی برای اتفاقات خوب در وادی کتاب، این عرصه مهجور فرهنگ کشور در این مدت آفریده شده است.

اما برای اهالی نشر و علاقه مندان کتاب و کتاب خوانی همچنان این دغدغه وجود دارد که به مثل سالهای گذشته همه چیز در حد برنامه های هفته کتاب بماند و باز هم شاهد اتفاقات مقطعی و بدون دنباله باشیم. رخ داد هایی که لازم است تاثیر آنها را نه فقط در مصاحبه های مطبوعاتی و بیلان های کاری مدیران که در واقعیت متن جامعه ببینیم تا مفید بودن آن باور شود.

حاجی آبادی مدیر نشر هزاره ققنوس در این رابطه می گوید: “این هم مثل نمایشگاه کتاب تهران است. یعنی بهانه ای است برای اینکه بتوانیم کار کتاب و کتاب خوانی را ترویج کنیم. منتها خیلی از این بهانه استفاده نشده، همانطور که از بهانه نمایشگاه استفاده نشده. خروجی کار می تواند این باشد که یا میزان مطالعه بیشتر شود یا اینکه تیراژ کتابها برود بالا. ما این خروجی را ندیده ایم. نه برگزاری نمایشگاه کتاب منجر شده که تیراژ کتابها برود بالا و عناوین زیاد بشود نه هفته کتاب. با توجه به خروجی می توانیم بگوییم که خیلی اثر نداشته.”

او میانگین تیراژ کتاب در کشور را نشانه کم اثر بودن حرکت های گذشته می داند و می گوید: “اگر هدف هفته کتاب و برنامه هایی مانند هفته کتاب این باشد که مردم ما کتاب خوان تر بشوند قطعا باید کتاب بیشتری هم فروش برود. این وضعیتی که الان داریم یعنی میانگین دو تا سه هزار برای تیراژ کتاب، نشان می دهد که هرچند تلاشهای خوبی شده و برنامه های خیلی خوبی هم برگزار شده اما منجر به نتیجه نشده”

روند برگزاری هفته کتاب در دوره های گذشته به گونه ای بوده که سید حسین عابدینی مدیر نشر سفیر اردهال که صاحب دو کتاب برگزیده کودک و نوجوان جشنواره کتاب برتر است با اشاره به نمایشگاه های استانی و ذکر این نکته که روند برگزاری از قبل بهتر شده به خبرنگار جوان می گوید:”مراسمی که در هفته کتاب برگزار می شود مراسمی است تشریفاتی و زیاد به کتاب خوانی اهمیت نمی دهند. اینکه چندتا نمایشگاه برگزار می شود یا از یک سری تقدیر می کنند خوب است. اما در روند کتاب خوانی آنطوری که باید و توقع می رود تغییری ایجاد نشده و تفاوت نکرده با سالهای قبل.”

صحبتهای امیرحسین انبار داران که پیش از این ناشر برتردفاع مقدس شناخته شده و اکنون از اعضای انجمن تازه تاسیس ناشران دفاع مقدس است نیز شنیدینی است: “حالا خیلی هم سیاه نگاه نمی کنم که بگویم هیچ اثری ندارد، اما به عنوان یک برنامه روتین، بیشتر تبدیل به یک کار تقویم پرکنی شده تا اینکه بخواهد برای هفته کتاب مفید باشد. ما می توانیم از این هفته کتاب بهره های زیادی ببریم ولی با این کار روتین شده که بیشتر قرار است یک گزارشی ارسال شود به مقام مافوق و یک بودجه ای برایش هزینه شود از هزارتا بهره، ده تا بهره می بریم.”

رضا رسولی نویسنده که عضو هیئت مدیره انجمن قلم است و ۸ کتاب در کارنامه خود دارد، تاکید می کند که پیشرفت دیده ایم و می گوید: “توسعه فرهنگ کتاب خوانی را از چند منظر می توانیم نگاه کنیم. یکی از آنها توسعه ناشران است. وقتی اشتهایی وجود نداشته باشد برای خواندن کتاب بنابراین کتابی یا چاپ نمی شود یا تعداد کمی از آن فروخته می شود. اما وقتی ما می بینیم تعداد ناشران هر سال به نسبت سال قبل افزایش پیدا کرده معنایش این است که نیاز کتاب خوانی جامعه افزایش پیدا کرده. وقتی می بینیم بخش های مختلف ناشران تنوع پیدا کرده و یک ناشر در حوزه های مختلف کتاب چاپ می کند معنایش این است که فرهنگ کتاب خوانی توسعه پیدا کرده. توسعه نشریات متعلق به حوزه کتاب و خبرگزاری های همه حاکی از این است که بلاخره موضوع کتاب و کتاب خوانی رونق بیشتری را شاهد بوده.”

وقتی به سراغ رضا امیرخانی نویسنده رمان های “من او” و “بیوتن” می رویم از گفتگو در باره برنامه هفته کتاب اجتناب کرده و دلیل آن را مربوط بودن این مسئله به وزارت ارشاد ذکر می کند. تا ما از خودمان بپرسیم سیاست های وزارت ارشاد چه بوده که نویسنده ای اینچنین حتا از اظهار نظر درباره آن خودداری می کند؟

صحبت های سید محمد نظام الدین مدیر انتشارات مهرقائم و علم آفرین اصفهان که از ناشران سابقه دار شهرستانی است زاویه هایی دیگر از سوابق گذشته برنامه هفته کتاب را به خصوص در شهرستان ها بازگو می کند: “از نظر ما در استانها هیچ تفاوتی نکرده. برگزاری مراسم هفته کتاب به صورت یک کار روتین اداری درآمده که سالی یک بار توسط اداره کل هر استان انجام می شود و دستور العمل و ضابطه خاصی هم گویا نداشته و ندارد. چون در هر دوره روشهای انتخاب کتاب و برگزاری مراسم هفته کتاب یا جشن کتاب با توجه به تعویض شدن مسئولین و مدیران یک تفاوتی های جزئی می کند. اما تفاوتهای ماهوی که در کیفیت و ارتقای سطح مناسب کتابهای تولیدی اثر بگذارد را ندیده ایم.”

نظام الدین به دغدغه ها و مشکلات دیگری نیز اشاره می کند: “من حتا در طول دو سه سال گذشته چندین بار از مدیران واحد نشر اداره کل جویا شدم که ضوابط گزینش آثار برتر را به ناشران اعلام کنید، تا ما بدانیم ضابطه شما چیست برای گزینش و تعیین آثار کتاب برتر تا ضعف آثار تولیدی خودمان را بشناسیم و در راستای تولید آثار برتری که شما ضوابطش را تعیین کرده اید تلاش کنیم. یعنی بفهمیم علت اینکه برخی از کتابها را انتخاب می کنید و معرفی می کنید و برخی از کتابها را در حالی که به نظر می رسد کتابهای خوبی هستند معرفی نمی شوند و برگزیده نمی شوند چیست؟  من خودم خیلی پی گیری کردم اما از ارائه این ضوابط هم به انحاء مختلف طفره رفته اند. حتا در مورد یکی از کتابهای تولیدی ما به خاطر تصویر گری برنده تقدیرنامه شد این اتفاق نیفتاد.”

محمد رضا حدادی کارشناس نشر و مدیر سایت کتاب نیوز در این باره به نگاه کلان در حوزه فرهنگ اشاره می کند و می گوید:”ما در چارچوبها نسبت به فرهنگ هیچ ایده خاصی نداریم.” و می افزاید:”در مسئولین این زاویه دید وجود دارد که فرهنگ را از زندگی جاری مردم جدا می بیند و آن را یک کار لوکس می داند. در صورتی که فرهنگ یعنی همین زندگی” او از وجود این نگرش درحیطه کتاب نیز سخن گفته و اضافه میکند:”بعضا فکر می کنند کار فرهنگی در حیطه کتاب درحد همان رونمایی است.”  حدادی کتاب هم در این میان یک محصول می داند که عوامل متعدد در رابطه با اقبال عمومی نسبت به آن موثر است و نمی توان با کارهای مقطعی کوتاه مدت اثر عمیقی روی آن گذاشت.

محسن پرویز، معاون فرهنگی وزیر ارشاد در آستانه هفته کتاب در حالی خبر از دوبرابر شدن و رشد صد درصدی برنامه های هفته کتاب می دهد که حمید قبادی در نشست خبری هفدهمین هفته کتاب بودجه اختصاص یافته برای برنامه های این هفته را ۴۰ میلیارد ریال اعلام کرده. موضوع وقتی جالب می شود که بدانیم این مبلغ دقیقا معادل بودجه تخصیص داده شده برای شانزدهمین هفته کتاب در سال گذشته است. سوال اینجاست که آیا شاهد افزایش بهره وری ۱۰۰ درصدی هستیم یا در دوره های گذشته به همین نسبت اتلاف منابع داشته ایم؟ و امیدوار باشیم که گزینه های “هیچ کدام” و “تمام گزینه ها” جواب درست نباشند و آرزو کنیم هفدهمین هفته کتاب برای کتاب و کتاب خوانی اثربخشی مثبتی داشته باشد.

یک: نشست مطبوعاتیِ هفدهمین هفته کتاب جمهوری اسلامی ایران. معاون فرهنگی وزیر فرهنگ و ارشاد اسلامی، دکتر محسن پرویز، به عنوان متولی اصلی کتاب در کشور، پس از دقایقی، جلسه را ترک می‌کند و انبوه خبرنگاران را با سؤالات‌شان تنها می‌گذارد. اندک سؤالاتی که خبرنگاران توانستند از پرویز بپرسند، با پاسخ‌هایی کوتاه و خنثی مواجه شد. تا آن‌جا که معاون فرهنگی وزیر، در پاسخ به سؤالی مبنی بر ماندن یا نماندن وی در سمتش، گفت: بهتر است به مسئله هفته کتاب بپردازیم. بعد از این جمله، انتظار خبرنگاران این بود که سؤالات‌شان درباره هفته کتاب بی‌جواب نماند.

آقای پرویز، از هفته کتاب به عنوان «رخداد ملی» یاد کرد، اما این‌قدر هم برای «رخداد ملی» زمان نگذاشت و دقایقی بعد، جلسه را ترک کرد و به خبرنگاران فهماند که هفته کتاب آن‌قدرها هم اهمیت ندارد تا یک مدیر اجرایی بخواهد یکی-دو ساعت وقت برایش صرف کند. از آن به بعد، خبرنگاران با یک سرپرست موقت و یک مشاور معاون وزیر مواجه بودند.

دو: سرپرست موقت اداره کتاب، محمد الله‌یاری، پس از ترک جلسه از سوی پرویز، چند دقیقه‌ای صحبت می‌کند. آن‌چه مدیر اجرایی برنامه‌های هفته کتاب می‌گوید، فهرستِ بلندبالایی‌ست از تقدیر و سپاسگزاری از دست‌اندرکارانِ برگزاری هفته کتاب. این‌بار نیز، چیزی دستگیر خبرنگاران نمی‌شود.

نوبت به حمید قبادی، مشاور معاون فرهنگی وزیر ارشاد می‌رسد. قبادی که «آماردهی» را خواستِ شیرینِ خبرنگاران می‌شمارد، آمارهای کمّی هزینه‌ها و رخدادهای هفته کتاب را ذکر می‌کند و بعد، درباره چند موضوعِ اجرایی در حوزه کتاب، سخن می‌گوید.

سه: قبادی، از برداشتن گام‌های نخستین، برای پیگیریِ قانون حقِ مالکیت معنوی می‌گوید. مشاور معاون فرهنگی وزارت ارشاد، از موضوع «حق مالکیت معنوی» به عنوان موضوعی مهم یاد می‌کند.

جایگاه مشاور در یک دستگاه اجرایی چیست؟ مگر نه این‌که مشاور، می‌بایست به مدیر دستگاه اجرایی، مشاوره بدهد؟ آیا آقای قبادی، درباره مسئله حق مالکیت به آقای پرویز مشاوره داده‌ است؟ درباره هفته کتاب چطور؟ اگر داده است، خود وی باید در این‌باره به خبرنگاران پاسخ بدهد یا مدیر ایشان؟

چهار: البته ما که فهمیده‌ایم هفته کتاب چندان اهمیتی ندارد و طی این یادداشت، این نکته را به مخاطبان‌مان هم گفته‌ایم. اما، اگر روزی هفته کتاب مهم شد، بد نیست بپرسیم معیارهای انتخاب خادمان و برترین‌های نشر از سوی معاونت فرهنگی در هفته کتاب چیست؟ می‌توان پرسید؟

امروز، آغازین روز هفدهمین هفته کتاب جمهوری اسلامی ایران است. هفته‌ای که دبیر شورای فرهنگ عمومی، «هفته» بودنش را قبول ندارد، اما می‌گوید: «با این حال مخالفتی با برگزاری برنامه‌های وزارت ارشاد که به نام هفته کتاب صورت می‌گیرد، نداریم.»

می‌دانید آقای وزیر، هفده سال است که «هفته کتاب» در ایران برگزار می‌شود و طبیعی به نظر می‌رسد که افکار عمومی، نتایج محسوس و قابل‌اندازه‌گیری این هفده هفته در هفده سال را ببینند. به خصوص که معاون فرهنگی شما معتقد است هفته کتاب «تنها نمایش جلوه‌ای از فعالیت‌های ارشاد در حوزه کتاب» است. اگر شما معتقدید که پس از این هفده سال، محصولِ محسوس و ارزشمند و قابل ارائه در حوزه کتابخوانی داشته‌ایم، می‌پرسیم چرا هنوز اندر خم استخراج آمار سرانه مطالعه گیر افتاده‌ایم و تازه، پس از ۱۶ سال «نمایش جلوه فعالیت‌های ارشاد» تازه به گفته معاون فرهنگی‌تان رسیده‌ایم به این‌جا: سرانه مطالعه هر ایرانی ۱۸ دقیقه.

آقای وزیر! البته شاید شما هم مانند بسیاری از کارشناسان، ناشران، کتاب‌خوانان و مردم کتاب‌نخوان، پذیرفته‌اید که متأسفانه مردم ایران چندان کتاب را قدر نمی‌دانند و حتا گذشت ۱۶ هفته کتاب نیز، نتوانسته مردم را با کتاب آشتی دهد. اگر چنین عقیده‌ای دارید، به نظر شما دلیلش چیست؟ به نظر شما، چرا با گذشت زمان، شکایت اهالی مطالعه از «کتاب‌نخوانی» مردم شدت می‌گیرد؟

آقای وزیر! بگذارید از هفته‌های بی‌نتیجه گذشته که اغلب صرف اعلام آمار شده است نگوئیم و برویم سراغ فرداها. در خبرها آمده بود و ما خواندیم و نوشتیم که اخیراً فرموده‌اید: «برای افزایش فعالیت‌های وزارت ارشاد فراخوانی تنظیم کردیم تا کسانی که نمی‌توانند خود را با سرعت و چابکی وزارت ارشاد هماهنگ کنند، از این کار کناره‌گیری کنند.» بعد هم فرموده بودید: «سرعت و چابکی و داشتن نیروهای فعال برای وزارت ارشاد بسیار مهم بوده که نمی‌خواهیم رکود، ایستایی و رخوت را داشته باشیم و بدنه این وزارتخانه به سمت رونق و چابکی پیش خواهد رفت.»

این گفته‌های شما طبیعتاً انتظار اهلِ فرهنگ را بالا می‌برد. به خصوص در حوزه کتاب که در ۴ سال اخیر، مجموع سیاست‌های این حوزه، دلخوری‌ها و کدورت‌ها و شکست‌های بسیاری پدیدآورد. اکنون که خبرها از احتمال ابقای آقای محسن پرویز در معاونت فرهنگی وزارت ارشاد حکایت می‌کند، ما این‌گونه تصور می‌کنیم که شما، از فعالیت‌های ۴ساله ایشان در حوزه‌های فرهنگی راضی هستید. پس به عقیده شما، چرا اغلب فعالان حوزه کتاب، ۴ سال «نارضایتی» را دم گرفته بودند؟ به نظرتان، «بی‌اعتمادی»ها میان دولت و بخش خصوصی در حوزه کتاب، معلول چیست؟

آقای وزیر! فضای نگارش و تولید و فروش و خرید کتاب، این‌روزها پر است از بی‌اعتمادی. در مقابل، سخنان شما به هریک از اهالی مطالعه امید می‌دهد. انتظار این است که «امید» به «بی‌اعتمادی» بچربد.