بچه‌تر که بودم و البته بازیگوش‌تر، هر وقت آتشی می‌سوزاندم جز بابا بزرگ، کسی حریف نمی‌شد با من حرفی بزند یا پندی دهد. بابا بزرگ هم که تا می‌دید هیچ دمی از آن بنده خدا در آتش شیطنت من اثر نمی‌کند، تکیه کلامش بود که: «دِ… بچه جون! مگه قصهٔ حسین کرد شبستری دارم می‌گم…» این کلام در گوشهٔ ذهن من مانده بود و هر وقت یاد کودکی و شیطنت می‌افتادم، بلافاصله «قصه حسین کرد» در گوشم صدا می‌کرد. گاهی با خودم می‌گفتم: بابا بزرگ این حرف‌ها را از کجا می‌آورد… وقتی هم بزرگ‌تر شده بودم چند بار از بابا بزرگ خواسته بودم این قصهٔ حسین کرد را برایم تعریف کند. به گمانم او هم روایت‌هایی از دورها شنیده بود اما خوب به یاد نداشت و هر بار طوری دست به سرم می‌کرد.

دیگر بی‌خیال شده بودم، تا اینکه روزی عزیزی هدیه به دست به دیدارم آمد و کتاب «قصهٔ حسین کرد شبستری» را برایم آورد. کنجکاوانه برداشتم و شروع کردم به خواندن… بله! «حسین کرد شبستری» واقعاً کسی بوده و قصه‌ای داشته، آن هم چه قصه‌ای!

آن‌طور که در مقدمهٔ کتاب «قصهٔ حسین کرد شبستری» خواندم، این داستان از قصه‌های فولکلور دوست‌داشتنی و جالب از قدیم‌الایام بوده و در کنار دو کتاب دیگر (امیر ارسلان رومی و اسکندرنامه هفت جلدی) در میان مردم کتاب‌خوان رواج داشته است.

حسین کرد، پهلوانی از دورهٔ صفویه است که در این کتاب با رستم شاهنامه برابری می‌کند و شرح دلاوری‌ها و داستان پهلوانی‌های او و پهلوانان مردمی دیگر شبیه او در مقابله با دشمنان شاه عباس صفوی، خصوصاً ازبکان و ترکان عثمانی در این کتاب ارزشمند آمده است؛ پهلوانان عیاری که شیوه‌های عیاری آنان در قصه شرح داده شده است.

ارزش و اهمیت کتاب، علاوه بر شرح داستان‌ها و دلاوری‌های پهلوانان مردمی، در بازتاب نوع زندگی اجتماعی و فرهنگ مردم در دوره صفویه است؛ غالب داستان‌ها دستمایه‌ای شبه تاریخی دارند. قصه‌پردازان این داستان‌ها، نقالان هستند و مخاطبان آن، شنوندگان همین نقالان در قهوه‌خانه‌ها یا مکان‌هایی شبیه آن و فضای آن، یادآور معرکه و صدای گرم نقال.

وقتی متن کتاب را می‌خوانی، انگار تو هم یکی از شنوندگان همین قصه‌ها شده‌ای و بیرون از معرکه نیستی. گرم داستان شده‌ای که یک دفعه نهیب نقال تو را به هوش می‌آورد که:

«ایشان را در اینجا داشته باش چند کلمه از دلاوران بشنو.»

و باز سرگرم ماجرایی می‌شوی که قبلاً با آن درگیر شده‌ای اما در جایی نه چندان دور، آن را رها کرده‌ای و به سر ماجرایی دیگر رفته‌ای.

نکتهٔ دیگر در خواندن «قصهٔ حسین کرد شبستری»، زبان خاص متن است: نثر عامیانه و گفتاری با تعبیرات و اصطلاحات و واژگان مورد استفادهٔ مردم چهارصد سال پیش، بسیار خواندنی و جالب است و به نوعی نمودار فراز و فرود و فضای عبور زبانی است که ما اکنون با آن سخن می‌گوییم.

این کتاب به کوشش دو استاد ارجمند: ایرج افشار و مهران افشاری «بر اساس روایت ناشناختهٔ موسوم به حسین‌نامه» تصحیح و تنظیم شده است. در ابتدای کتاب، مقدمهٔ عالمانهٔ مهران افشاری برای هر خواننده، چه محقق باشد چه در پی دانستن داستان، مفید و قابل تأمل است.

بخشی از متن یادداشت ایرج افشار در ابتدای کتاب و بخشی از متن قصه را بشنوید:

این متن، پیش‌ از انتشار در اشا، به سایت «خبرآنلاین» فروخته شده است.

ارسال نظر سریع

اگر شعر کلاسیک فارسی بر پایهٔ پنج شاعر سترگ بنا نهاده شده باشد، بی‌گمان نظامی گنجوی یکی از آن‌هاست. پنج گنجینهٔ شعر که حکیم الیاس بن یوسف نظامی گنجه‌ای برای فرزندان امروز به یادگار گذاشته است، همان مخزن الاسرار، شیرین وخسرو، لیلی و مجنون، هفت پیکر و اسکندرنامهاند که حدیث هر یک به نحوی برای خاص و عام بر سر هر بازاری است.

مخزن الاسرار همان مثنوی تعلیمی است که در قالب بیست مقاله، سرشار از اندیشه‌های بدیع حکمی، ادبی و داستان‌های موعظه‌آمیز است که بیشتر لطایف اخلاقی جالب، اشارات دینی و فلسفی، نقد اوضاع زمانه و بالأخره طرحی از آرمان‌شهر نظامی را در بر دارد.

در گنجینهٔ دوم، داستانِ عشق میان شاهزاده ایرانی «خسرو» و شاهزاده ارمنی «شیرین» از طبع بلند و خامهٔ بی‌نظیر حکیم نظامی فرو چکیده است. شیرین همان دل‌بر خوب‌رویی است که در ازای یکی از چهار چیز گران‌بها که شاهزاده خسرو در پای اجرای عدالت فدا کرده بود، نصیب او شد.

«لیلی و مجنون» سومین گنجینه از پنج گنج است که سراسر روایت عشق و بی‌شکیبی، سوز و گداز جدایی، نافرجامی عشقی پاک و فنا شدن آن در پای رسوم جامعه‌ای بدوی در ریگ‌زارها و بادیه‌های قبایل عرب است که در پیش‌گاه انصاف، این گنجینه از به‌ترین و پرشورترین داستان‌های عشقی سراسر دنیاست.

داستان بهرام گور که در آن عشق با واقعیت زندگی آمیخته است و لذت و خوشی با جنگ، سیاست و حکومت در هم پیوسته با قصه‌های شگفت‌انگیز که لعبتان هفت گنبد برای شاه نقل می‌کنند، در چهارمین گنجینه یعنی هفت پیکر فراهم آمده است.

و بالاخره حکیم در داستان دو قسمتی اسکندرنامه، دو تصویر از چهرهٔ اسکندر نقش می‌زند: اسکندر شرف‌نامه که فرمان‌فرماست و اسکندر اقبال‌نامه که فیلسوفی فرمان‌روا و پیام‌بری دعوت‌گر است. شرح جنگ‌های هفت سالهٔ او از بیست سالگی تا بیست و هفت سالگی، سفرش در دنیای ظلمات و سرانجام ناکامی او در رسیدن به آب حیات نیز در این منظومه از زبان نظامی نقل شده است.

خواندن آثار ادبی کلاسیک فارسی برای علاقه‌مندان آن بسیار گیرا و دل‌نشین و برای دانش‌جویان، نویسندگان و نظریه‌پردازان البته ضروری و قطعی است. اما اگر کسی بخواهد برای نخستین ‌بار به سراغ آثار حکیم بزرگ گنجه برود و در پنج گنجینه او سیر و سیاحت کند، به‌ترین راه ورود او خواندن کتاب «پیر گنجه در جستجوی ناکجاآباد» خواهد بود.

این کتاب از آثار قلمی دانشمند و محقق بزرگ ادبیات فارسی زنده یاد عبدالحسین زرین‌کوب در سال‌های پایان عمر اوست که البته به تصریح ایشان در مقدمه، کار خاتمهٔ تحقیق و ویرایش آن، بیست سال طول کشیده است.

تشویق علاقه‌مندان به خواندن آثار نظامی یا تتبع در آن‌ها به خواندن این کتاب خالی از لطف نیست؛ چرا که پاسخ بسیاری از پرسش‌های خود را دربارهٔ نظامی و هریک از پنج گنج از دل متن این کتاب به درستی خواهند یافت و نیز از آغاز تا انجام هر منظومه، با داستان و جریان پیش‌رفت آن، منشأ داستان‌ها، نقد و تحلیل‌گونه‌ای از داستان و سرانجام آن‌چه حکیم گنجه از پرداختن به این داستان‌ها در جستجوی آن بوده است، آَشنا خواهد شد.

جدا از فصل اول کتاب که به بررسی زندگی، روزگار و عصر سیاسی حاکم بر جامعهٔ نظامی پرداخته و نیز پنج فصل در ادامهٔ آن که هر یک از خمسه را جداگانه بررسی کرده است، موضوع چهار فصل بعدی کتاب به ترتیب عبارتند از: بررسی شعر نظامی، بررسی زبان خاص او در داستان‌ها و قصه‌پردازی، بررسی و تحقیق در اندیشهٔ بلند این حکیم عالی‌قدر و سرانجام بررسی آن‌چه نظامی از سرودن خمسه در پی آن بوده و به بیان مرحوم زرین‌کوب «ناکجاآباد» و جهان مطلوبی که او در پی درافکندن آن بوده است.

از محاسن بی‌نظیر این اثر تحقیقی گران‌مایه، یکی حجم کم آن است و دیگر آن که هر فصل را می‌شود در مدت کوتاهی مستقل از سایر فصول خواند، لذت برد و به نتیجه رسید. ضمن آن ‌‌که بر خلاف برخی دیگر از آثار این دانش‌مند، کلمات، عبارات و جملات به کار رفته در این کتاب، بسیار ساده و بی‌پیرایه است.

اما ایرادی که ممکن است بر کل اثر وارد باشد، جمله‌پردازی‌های بلند دکتر زرین‌کوب است که گاهی ملال خواننده را فراهم می‌آورد و گاهی نیز شاید رشتهٔ کلام را از دست او بیرون برد که البته خوانندگان دائمی آثار زرین‌کوب به آن‌ها عادت کرده‌اند.

این کتاب، هدیهٔ بسیار ارزش‌مندی برای دوستانی است که به ادبیات کلاسیک فارسی علاقه‌مندند.

ارسال نظر سریع

کلافه‌ام. مدت زیادی است. شاید، دو-سه روزی بشود. شاید هم بیش‌تر. بله، چند هفته‌ای از کلافه‌گی اعصاب‌خردکُنِ سرسام‌آورم می‌گذرد. دیروز، توی خیابان و در راه بازگشت از یک کتاب‌فروشی، خیلی اتفاقی مجتبا را دیدم. گفت بیا برویم جایی، جلسه‌ای است و چندنفری گپی می‌زنند. بی‌حوصله بودم. گفتم: روحم کبود است، می‌روم خانه.

بازگشتم خانه و توی کتاب‌های پخش‌شدهٔ روی زمین، وول خوردم. لای کتاب‌ها، جلدِ گالینگورِ خردلی رنگی چشمم را گرفت. هدیه‌ای بود از مهربانو برای روز تولدم. این، و این‌که کتابی‌ بود مشحون به گفته‌های شیخ ابوالحسن خرقانیِ عزیز، وسوسهٔ خواندش به سرم افتاد. شاید مفرّی بود از کلافه‌گی این‌روزها. پس، نوشته بر دریا را دست گرفتم و شروع به خواندن کردم.

مقدمهٔ بلند، اما محققانهٔ استاد محمدرضا شفیعی کدکنی، مجذوب‌کننده بود. مقدمه، به مخاطب می‌فهماند که با یک «کشکول» ساده و دم‌دستی مواجه نیست، بلکه چیزی می‌خواند که سال‌ها تحقیق و تدقیق پشتش خوابیده و ره‌آوردِ یک سلسله مطالعات است.

شفیعی کدکنی، سرگرمِ تدوین و تصحیح تذکرة‌الأولیاء بوده است که فکرِ نگارش این اثر و چند اثر دیگر درگیرش می‌کند. در تصحیح تذکره، آن‌جا که به بخشِ مربوط به شیخ بوالحسن می‌رسد، تنها به بهانهٔ دست‌یابی به منابعِ اصلی سخنان عطّار، غورِ در کتاب‌ها و آثار دیگری را آغاز کند. خود استاد شفیعی در آغاز کتاب، در بخشی که «یادآوری» نامیده شده است، این‌گونه می‌نویسد: «نوشته بر دریا نیز محصول جنبیِ تحقیق در تذکرة الأولیاءِ عطار است، درست مانند کتابِ پیشین که دفتر روشنایی نام گرفت. از سالیانی دور، به هنگام تصحیح و تحقیق دربارهٔ تذکرة الأولیاء، برای دستیابی به منابع اصلیِ سخنانِ عطار، ناچار بودم که آن‌چه را دربارهٔ شیخ ابوالحسن خرقانی (۳۵۲-۴۲۵) وجود داشت (یا بهتر است بگویم: یافتم) موردِ بررسی و تصحیح قرار دهم تا در بخش زندگینامهٔ خرقانی، از تذکرة الاولیاء، بتوانم با اطمینان متن را بررسی کنم.»

گزیده‌ای از کتاب:

- و گفت: عشق سه است. یکی سوزنده و یکی افروزنده و یکی سازنده.

- و گفت: از ماهیانِ دریا باش تا چشندهٔ محبّت باشی.

- شیخ گفت: مؤمن را همه جایگاه مسجد بود، و روزش همه آدینه بود، و ماهش همه ماه‌ها رمضان بود. هرکجا باشد در زمین چنان زید که در مسجد؛ و همه ماه‌ها را چنان حرمت دارد که ماه رمضان را؛ و در همه روزها چنان نیکوئی کند که روز آدینه.

■□■

گمان می‌کنم آن‌چه نقل کردم، می‌تواند به خوبی اهمیتِ علمیِ این اثر را نشان دهد. اما، از این‌ها گذشته، یادِ شیخ ابوالحسن و متنِ فاخر و دقیقِ شفیعی، آن‌قدر بود که کلافه‌گی را دور کند. حتا اگر این دو با هم جمع نبودند، باز کلماتِ شیخ که بازتابِ روحِ بلند اوست، به خوبی می‌توانست هر کلافه‌ای را سرحال بیاورد. می‌گوئید نه؟ امتحانش بی‌ضرر است. طلبِ عرفان، از ناکس روا نیست و طلب‌نکردن از شیخ و امثال او هم، ناراستی است.

نوشته بر دریا، دومین عنوان از مجموعهٔ «میراث عرفانی ایران» است که استاد شفیعی، از بغلِ تدقیق در تذکره نگاشته و تدوین کرده است.

پیش یا پس از مطالعه و غور در «نوشته بر دریا» سری بزنید به خرقانِ عزیز، سلام ما را هم برسانید. هرچند، سلام به شیخ، خرقان و استانبول و تهران نمی‌شناسد.

راستی! مراقب نقاب‌داران باشید. بعضی، مشتاق‌ند ادای شیخ را دربیاورند. برای چشیدن از شراب طهورِ کلامِ شیخ، در هر دکانی نروید.

ارسال نظر سریع

زمانی که مادربزرگ من دانش‌آموز بود، کتاب‌های درس ادبیات، از بین متون و شعرهای کهن انتخاب می‌شدند؛ گلستان و بوستان برای سه چهار سال اول، رباعیات خیام برای کلاس چهارم، پنجمی‌ها و غزل‌های حافظ و سعدی برای سال‌های آخر ابتدایی. کم پیش می‌آمد که دخترها از این پیش‌تر بروند. اما اگر می‌رفتند، برای سال‌های دبیرستان، شاهنامه و مثنوی و غزل‌های مولانا را هم می‌آموختند؛ آن قدر که بتوانند بخوانند و ظاهر معانی را دریابند. حالا کتاب گلستانی که مادربزرگم با آن به مدرسه می‌رفت، مال من شده‌است.

سیاست‌های آموزشی تغییر کرده‌اند. مولفان کتاب‌های درسی می خواهند –و حق دارند که بخواهند- بچه‌ها را، مختصر هم که شده، با همهٔ دوره‌های ادبیات فارسی آشنا کنند. این وسط، سهم سعدی از کتاب ادبیات هر پایه، می‌شود یک حکایت از گلستان یا بوستان یا یک غزل اخلاقی. تعجب ندارد که دانش‌آموزان این روزگار، سعدی را پیرمرد تلخ‌خوی اندرزگویی تصور کنند. سواد خواندن غزل‌هایش را هم که ندارند تا آن روی جوان و رند و عاشقش را ببینند. فقط هم حکایتِ سعدی نیست. حافظ را هم –به لطف حذف ابیات «می و معشوق دار»ش – چیزی سوای آن‌چه هست می‌نمایانند.

خواندن شعر کهن، خاصه برای من و هم‌سال‌های من که زبان شاعران کهن را کم‌تر می‌شناسیم، ساده نیست. این شعرها پُرند از واژه‌هایی که دیگر به کار نمی‌روند یا در معنایی متفاوت به کار می‌روند. تفاوت‌های دستوری هم هست. اما دشوارترین بخش ماجرا، درک معنای پنهان یا همان «آنِ» شعرهای کهن است. انتشارات «فکر روز»، چند سالی است که فکری برای این دشواری کرده‌است.

ماجرای مجموعهٔ «کتاب‌خانهٔ ادبیات فارسی» از سال هشتاد شروع شد؛ وقتی اولین نسخهٔ اعراب‌گذاری شدهٔ دیوان حافظ، به همت کاظم برگ نیسی و یاری انتشارات فکر روز به بازار آمد. بعد، این مجموعه با غزلیات سعدی و دیوان شمس و رباعیات خیام کامل‌تر شد. سال هشتاد و شش، اتفاق جالب‌تری هم افتاد. آقای برگ نیسی، غزلیات سعدی را برای بار دوم ویرایش کرد. در این ویراست تازه، سوای اعراب‌گذاری، معانی واژگان دشوار، معانی تک تک ابیات به هم‌راه شرح‌شان و توضیح برخی از آرایه‌ها هم گنجانده شده‌بود. مدیر انتشارات فکر روز، وعده داده‌است که بقیهٔ کتاب‌های مجموعه را هم با شرح و توضیح افزوده بازنشر کند. توی این دو سال، دیوان حافظ و مثنوی مولوی و یک جلد از شاهنامه به همین شکل منتشر شده‌اند. لیلی و مجنون نظامی هم توی راه است. هشت جلد باقی‌ماندهٔ شاهنامه هم، بنا به گفتهٔ کاظم برگ نیسی، دست بالا تا سه سال آینده منتشر می‌شوند.

کاظم برگ نیسی غزلیات سعدی را با تکیه بر معتبرترین نسخه‌های موجود شرح داده‌است: نسخه‌های مرحوم فروغی و مرحوم یغمایی. کتاب بر روی کاغذ گلاسه و در دو جلد منتشر شده است. انتشارات فکر روز برای روی جلد این کتاب (و دیگر کتاب‌های مجموعه) تابلوهای منحصر به فردی سفارش داده است.

ارسال نظر سریع

«دیوان حافظ» کتابی است که هر ایرانی در عمرش حد اقل یک بار آن را در دست گرفته است، خواه اهل کتاب ومطالعه باشد خواه نباشد. چه طرفدار شعر و غزل باشد، چه مشام جانش به طراوت شعر تر نشده باشد. کتابی که در دورهٔ نوجوانی با حال و هوای خاص آن سنین در پی غزل‌ها و عاشقی‌هایش می‌رویم و در سایر دوران زندگی، اگر فال و عشق مبتدی را از سر به در کرده باشیم، با حال و هوای عرفانی، آن را می‌گشاییم و تورق می‌کنیم.

اما درک صحیح اشعار حافظ، غالباً آسان نیست؛ گاهی کلمه‌ای را نمی‌فهمیم و گاهی مصرعی را. گاه معنی بیت را به درستی درک نمی‌‌کنیم و گاه اندیشهٔ پنهان در پس پشت مفاهیم را درنمی‌یابیم.

بر کتاب سترگ دیوان حافظ تا به حال شروح و نقدهای فراوان نوشته شده است تا آنجا که فقط یک کتاب، به فهرست کتب و مقالات نوشته شده دربارهٔ این کتاب اختصاص یافته است. یک از شرح‌های مفید بر دیوان حافظ، «حافظ نامه» است که در میان همهٔ شروح و تفاسیر، بیش از بقیه مناسب با سلیقهٔ همهٔ کسانی است در پی دانستن اندیشه‌های این شاعر بزرگ هستند.

حافظ نامه کتابی بسیار مفید برای درک مفهوم اشعار و اندیشه‌های خواجه حافظ است. این کتاب مشتمل بر شرح و تفسیر بیش از نیمی از غزل‌های دیوان است. اگرچه کتاب حاضر شامل شرح همهٔ غزل‌ها نیست، خوانندگان را از رفتن در پی شرح سایر ابیات و غزل‌ها بی‌نیاز می‌کند.

این کتاب به شیوهٔ فرهنگ‌نامه‌ای تنظیم شده است و آن عبارت است از شرح کلمه، بیت، تاریخ، اندیشه، عبارت یا اصطلاحی خاص که ممکن است در چندین مورد از ابیات و غزل‌ها با آن رو به رو شویم. چنین مواردی که تکرار شده‌اند در این کتاب به صورت ارجاع آورده شده است؛ یعنی مثلاً اندیشه یا اصطلاحی خاص در شرح غزل بیستم توضیح داده شده و همان اندیشه یا اصطلاح که در غزل هشتاد و پنجم نیز تکرار شده است، در این شرح، به غزل بیستم ارجاع داده شده است.

خواننده در این روش به جای مشاهدهٔ مکرر یک مطلب، به سراغ قسمت‌های قبلی می‌رود. امتیاز این شیوه بر آن است که ابیات یا غزل‌هایی با عبارات، اصطلاحات و مفاهیم مشترک و مرتبط با یکدیگر نیز بر خواننده مکشوف خواهد شد.

علاوه بر مطالب بسیار سودمند در شرح و تفسیر غزل‌ها در ابتدا و انتهای کتاب نیز گفتارهایی بسیار سودمند وجود دارد. گفتارهای ابتدای کتاب، شامل مقدمه‌ای بسیار کوتاه و مفید دربارهٔ شخصیت حافظ و نحوهٔ پدید آمدن حافظ نامه و آنگاه مقدمه‌ای مختصر اما استادانه در موضوعات زیر است:

۱)       اسطوره‌سازی حافظ

۲)       رند و رندی حافظ

۳)       فضل و فرهنگ و مقام علمی حافظ

۴)       عرفان و اخلاق حافظ

۵)       حافظ اندیشه‌مند است و در شعرش فلسفه می‌ورزد

۶)       حافظ مصلح اجتماعی است

۷)       سخن‌وری و صنعت‌گری حافظ

۸)       انقلاب حافظ در غزل

۹)       حافظ و موسیقی

۱۰)    تأویل‌پذیری شعر حافظ

۱۱)    طنز و طرب‌ناکی حافظ

۱۲)    حافظ، هم مضمون گراست، هم معنی‌گرا

سپس در همین مقدمه، تأثیر شاعران پیشین در شعر و اندیشهٔ حافظ بررسی شده است.

در پایان کتاب، علاوه بر شیوهٔ محققانه که همانا جای‌گیری فهرست‌های اعلام، آیات و احادیث و کلمات شرح شده و… است، سه مستدرک وجود دارد که شامل سخنان و انتقادات صاحب‌نظران و دانشمندان حافظ‌پژوه بر حافظ نامه یا ابیات و اندیشه‌‌های شرح داده شده در آن است.

این کتاب، علاوه بر این که یکی از کتب مهم بالینی هر ادبیات‌پژوهی است، کتابی مفید برای مبتدیان حافظ‌خوان و علاقه‌مندان به شعر و غزل حافظ خواهد بود.

• ??????? ???? ????

ارسال نظر سریع

عرفان، از مهم‌ترین علوم و ژرف‌ترین و شگفت‌آورترین اندیشه‌هاست. پرورش دنیای درون ذهن، کاملاً در ارتباط با جهان بیرونی است. عرفان، پرورش ذهن و فردیت «من» است و آنگاه تحولی بی‌نظیر در نگرش، ارتباطات، احساسات و رفتارها.

بدون شک اندیشه‌های عرفانی در نزد ملل، اقوام و آیین‌های مختلف، آبشخورهای وسیع و متنوع و نظریه‌پردازان گوناگون دارد. مولوی یکی از مهم‌ترین و مؤثرترین نظریه‌پردازان عرفان ایرانی- اسلامی در عصر خود و پس از آن تا کنون است؛ عارفی که مرزهای زمان و مکان را در هم شکسته و از آنها فراتر رفته است. امروز پس از گذشت قرن‌ها از روزگار مولوی، افراد مختلف در شرق و غرب عالم، اندیشه‌های او را دوست دارند، به آثار او عشق می‌ورزند و چشم‌انداز خود را به جهان پنجره‌ای قرار داده‌اند که مولوی از آن می‌نگریسته است.

زندگی و سیر اندیشهٔ چنین عارفانی همیشه برای ما جالب بوده است. ما به دنبال دنیایی می‌گردیم که اندیشه‌های متفاوت و متکامل را پدید آورده است. شاید می‌خواهیم چنین دنیایی را برای خود بسازیم! از این رو زندگی بزرگان را مطالعه می‌کنیم.

اما نکته‌ای را نباید از نظر دور داشت: زندگی این افراد راویان مختلف دارد. در روایت زندگی بزرگانی که پایه‌گذار اندیشه‌های خاص بوده‌اند و روزگار پر فراز و نشیب داشته‌اند، اغراق و الصاق کژی و راستی، فراوان به چشم می‌خورد. گاه افرادی از سر شیفتگی، به زندگی عارفی چون مولوی، حوادث رویایی و حتی معجزه‌آسا نسبت داده‌اند که حتی مولوی، خود از آنها آگاه نیست!

گاهی هم افرادی از سر ذوق، وقایع راستین زندگی عارف را با چاشنی ذوق درمی‌‌آمیزند تا بدین شیوه، مشتاقانی نو برای اندیشه‌ای ژرف گرد آورند یا مشتاقان پیشین را مشتاق‌تر کنند. و گاه روایت زندگی عارف از خامهٔ بزرگی می‌چکد که شک و شبهه کم‌تر در آن راه دارد. افرادی که محققانه در پی وقایع روزگار عارف برمی‌آیند؛ مگر نه اینکه اندیشه‌وران بزرگ نیز فرزند آدمی‌اند و زندگی آنها نیز نوعی از زندگی آدمیان با ویژگی‌های خاص خویش است؟

استاد مرحوم، بدیع الزمان فروزان‌فر، دانشمند و محقق بزرگ مولوی‌پژوه، در این کتاب روایتی راستین از زندگی مولوی پیش رو نهاده است: روایتی بسیار محققانه بدون هیچ بازارگرمی کاسب‌کارانه، خالی از اغراق با ذکر آبشخور اصلی روایات از کتب و مستندات دست اول از زندگی مولوی.

مرحوم فروزان‌فر این کتاب را در ده فصل تدوین کرده است: آغاز عمر، ایام تحصیل، دورة انقلاب، روزگار تربیت و ارشاد، پایان زندگانی، معاصرین مولانا، آثار مولانا از مشایخ تصوف و علما و ادبا، شهریاران و امرای معاصر، صورت و سیرت مولانا، آثار مولانا،‌ خاندان مولانا.

با اینکه این کتاب یکی از اصیل‌ترین روایات از زندگی مولوی است، استاد فروزان‌فر در مقدمهٔ آن اشاره کرده است: «اکثر مطالب این تألیف نظر به ارتباطی که با عوالم عشق و ارادت دارد، با اصطلاحات مخصوص این طایفه نوشته شده و حمل آن بر ظاهر، خلاف مراد است.»

در پایان کتاب، به شیوه‌ای محققانه فهرست‌های مختلفی از «رجال ونساء»، «اماکن و بلدان»، «کتب و رسالات»،‌«ملل و طوائف» گنجانده شده است. علاوه بر آن، عکس‌هایی جالب منسوب به روزگار مولوی و شجره‌ای از جانشینان او صفحات پایانی کتاب را آراسته است.

این کتاب، تنها یک خواندنی نیست، یک خواندنی خوب… نه! یک کتاب خواندنی خوب و ضمناً هدیه‌ای ویژه به خوانندگان اشاست. کالایی این‌چنین همیشه و در هر دکانی فراهم نیست، جنس ناب است. خودش، سرچشمه است. این تألیف استادانه برای خود یک دورهٔ آموزش است. قدر و ارزش چنین کتابی را مسلماً اهل آن بهتر می‌فهمند.

مطالعهٔ کتاب هم برای محققان و دانشجویان رشتهٔ زبان و ادبیات فارسی مفید خواهد بود و هم برای علاقه‌مندان به زندگی و اندیشهٔ مولوی.

ارسال نظر سریع

استاد می‌گفت: «…نه، این جوری هیچ کس حافظ‌خوان و حافظ‌شناس که نشده هیچ، شعر حافظ را از رو هم نمی‌تواند بخواند. باید بروید، مطالعه کنید ببینید حافظ چه جور فکر می‌کرده، نه این که این زندگی‌های افسانه‌گونه را که هیچ‌کدام هم اساس درست و حسابی ندارند، سرسری بخوانید و لذت ببرید(!) و بعد هم نتیجه بگیرید که بعله! جناب آقای حافظ یک آدم مقدس پاکدامن عارف بوده که هرگز کناه صغیره و کبیره نمی‌کرده و… یا این که نتیجه بگیرید که ایشان هم بعله! پیاله‌ای و معشوقی و شرب مدام و… که البته ظاهرش خرقه و دستار داشته…

نروید شرح بخوانید و چیزی سر هم کنید که فهمیدیم حافظ چه گفت! بروید دنبال اندیشه. کتاب ناب بخوانید که دربارهٔ اندیشه و مشرب حافظ نوشته شده باشد. هرچیزی را دست نگیرید… اصلاً من بر شما واجب می‌کنم که «مکتب حافظ» را در تعقیب هر نماز تا یک ساعت بخوانید که نمازتان مقبول خداوند شود!…»

دیوان حافظ، این کتاب مختصر، شامل اندیشه‌های بلند گوناگون است: تفکرات صوفیه، اندیشه‌های فلسفی حافظ و عصری که در آن می‌زیسته است، عرفان خاص خواجه، روابط مرید و مراد، عشق و می و معشوق و نکات ظریفی که گاه به رمز و گاه آشکارا بیان شده است. اما تا کسی اهل پیدا نشود و نخواهد در این مواردِ به راستی تأمل برانگیز اندیشه کند، کتاب ارزشمند دیوان حافظ جز برای سرگرمی، تفأل و تفنن نخواهد بود و اشعار بلند آن جز لقلقه‌ای برای ادعای فضل و فخرفروشی، مجالی دیگر نخواهد یافت.

و حالا برای اهل اندیشه و تأمل: چهارمین چاپ «مکتب حافظ» پس از  فترتی طولانی در سال ۱۳۸۴ وراد بازار کتاب شد. دکتر مرتضوی این کتاب ارزشمند را به همان شیوهٔ قدیم باقی گذارده و در چاپ جدید ضمائم مفیدی به آن افزوده است. موضوعات اصلی کتاب، نقشه راهنمای خلاصه شده‌ای از اندیشه و مشرب فکری خواجه است و مقدمهٔ عالی و پرمغزی که در ابتدای چاپ چهارم قرار گرفته است، دلیل بر آگاهی و توانایی نویسندهٔ آن است.

همهٔ مباحث مطرح شده در کتاب، به شیوه‌ای عالمانه و قابل فهم بررسی شده است. بسیاری از مبانی فکری حافظ در آن نشان داده شده است و حتی از خلال خواندن متن، خیلی از اندیشه‌های نو در ذهن خواننده کلید می‌خورد. مکتب حافظ، همه چیز دربارهٔ حافظ نیست و گره‌گشای همهٔ اندیشه‌ها و مشکلات دیوان هم نیست ، اما همان‌گونه که مؤلف آن فروتنانه ادعا کرده است، «مقدمه‌ای برحافظ شناسی» یا اولین گام در آغاز راه شناسایی حافظ و شعر او است.

شاید تورق بخش اول کتاب که همان کتاب قدیمی به شیوهٔ افست است، کمی ملال‌انگیز به نظر رسد، اما همین که شروع می‌کنی، ‌خیلی آسان و بدون دست‌انداز متن را می‌خوانی و هم از مباحث عالمانهٔ آن استفاده می‌کنی و هم الگویی می‌شود برای درک بهتر اشعار در دیوان حافظ.

آن‌ها که با حال و هوای حافظ آشناترند و از «شیوهٔ خاص حافظ» در اشعارش لذت می‌برند، دربارهٔ نگرش‌های مذهبی او تأمل می‌کنند، در هنرهای لفظی به کار رفته در شعر به ویژه ایهام‌ها دقیق می‌شوند، در جستجوی لطایف و نکات باریک اشعار هستند، «وصایای پیر مغان» و «جمال‌پرستی و می ‌و مستی» را در دیوان در مد نظر دارند، حتماً از ضمائم چاپ جدید که حدوداً نیمی از کتاب را در بر گرفته است، بهره‌مند خواهند شد.

ارسال نظر سریع

نمایش‌گاه بین‌المللی کتاب تهران. همین‌طور که غرفه‌های کم نام و نشان را زیر سبیلی رد می‌کنم و به دنبال یک ناشر پرکار و معتبر می‌گردم، در غرفهٔ مؤسسهٔ مطالعات تاریخ معاصر ایران یکی از دوستان را می‌بینم.

او پشت به قفسه‌ها ایستاده و من روبروی او. هنوز چند ثانیه از شروع احوال‌پرسی نگذشته که نگاهم روی کتابِ پشتِ سرش جا می‌ماند. کتابی با طرح جلدی جذاب و عنوانی جذاب‌تر.

سعی می‌کنم فعلا سراغش نروم تا احوال‌پرسی‌ها تمام شود و بعد با خیال راحت زیر و رویش کنم. اما نمی‌شود. نام نویسنده را که می‌بینم طاقت نمی‌آورم و برش می‌دارم. «دگرخند؛ درآمدی کوتاه بر طنز و هزل و هجو در تاریخ و تاریخ معاصر»؛ نوشتهٔ دکتر علی موسوی گرمارودی.

انتظار دیدنِ هر اسمی را به عنوان نویسندهٔ این کتاب داشتم غیر از علی موسوی گرمارودی. شاید برای‌تان جالب‌تر باشد اگر بدانید که یکی از به‌ترین و علمی‌ترین کتاب‌های موجود در زمینه‌ٔ تاریخ طنز همین کتاب است.

دکتر گرمارودی یک فصل از این کتاب را مثل اغلب کتبی که با طنز در ارتباطند به تعریف طنز و هجو و هزل پرداخته و در فصلی دیگر به طور کامل دیدگاه قرآن و روایات را دربارهٔ این مقوله بیان کرده ‌است. شاید تسلط گرمارودی بر قرآن عاملی شده تا این فصل از «دگرخند» فصلی متمایز و برجسته باشد.

«نقیضه‌ها»، «طنز در متون گذشته» و «روزنامه‌های فکاهی» از دیگر بخش‌های این کتاب ارزش‌مند است.

با چیزهایی که گفتم شاید این‌طور به نظر برسد که این کتاب ویژه‌ٔ گروهی خاص مثل محققان است، اما وجود نمونه‌های ناب و غنی در جای‌جای دگرخند باعث شده تا این کتاب در کنار ارزشِ علمی‌ای که دارد تفاوت چندانی با یک کتاب طنز نداشته باشد.

***

راستش خاطرم نیست که از آن دوست چه‌طور جدا شدم و خداحافظی کردم!

شنــــاس‌نامهٔ کتـاب
عنوان:	دگرخند؛ درآمدی کوتاه بر طنز و هزل و هجو در تاریخ و تاریخ معاصر
ناشر:	مؤسسه مطالعات تاریخ معاصر ایران
گروه مخاطبان:	طنز دوستان و طنزنویسان
نویسنده:	علی موسوی گرمارودی
شماره‌گان:	۱۲۰۰ نسخه
نوبت چاپ:	اول / زمستان ۸۰
تعداد صفحات:	۳۸۸ رقعی
قیمت:	۱۹۵۰ تومان
شابک:	۲-۳۴-۶۳۵۷-۹۶۴

ارسال نظر سریع

این روزها اگر توی مغازه‌ٔ لوازم خوراکی و مواد غذایی، سری بزنیم، بسته‌های کوچکی حاوی عصاره‌ٔ مواد مختلف را می‌بینیم؛ مثلاً عصاره‌ٔ گوشت مرغ که بسیار هم کوچک است، اما سازنده‌گانش مدعی‌اند که کافی است آن را داخل یک قابلمهٔ آب بریزیم تا همهٔ خواص واقعیِ مرغ یا گوشت را ظاهر کند و با کمی دخل و تصرف، سوپ خوشمزه‌ای را به ما تحویل دهد!
شگفتا که امروزه همه چیز به صورت قرص و کپسول درآمده است: با صرف وقت اندک و نتیجه‌ٔ عالی!

برای شناختن کتابی که ادعا می‌کنیم «عظیم‌ترین سرمایه‌ٔ ملی فرهنگ و ادب ماست»، عوام گاهی به همین یک جمله بسنده می‌کنند و از میان خواص هم، اگر کسی پیدا شود و بخواهد همه‌ٔ پنجاه- شصت هزار بیت را فقط یک بار سرسری بخواند، زندگی امروز وقت و تمرکز کافی در اختیار او قرار نمی‌دهد؛ پس چه خوب می‌شود که کتاب هم به صورت قرص یا کپسول، همه‌ٔ دانستنی‌های لازم را به‌صورت فشرده (و به قول خودمانmp3 ) به ما تحویل دهد!
«شاهنامه‌ٔ فردوسی به نثر» به معنی واقعی کلمه، قرص شاهنامه است! همان‌طور که از نام کتاب پیداست، اولاً روایات شاهنامه در آن گنجانده شده و ثانیاً متن نوشته، نثر است.
اگر کتاب را باز کنی که فقط ببینی سبک و سیاق داستان‌ها و نوشته به چه صورت است، یک‌باره متوجه می‌شوی که در مدت کوتاهی چندین روایت یا حتی صفحه پیش رفته‌ای.

نویسنده‌ٔ دانشمند، زبانی بسیار ساده و عبارت‌پردازی و حکایت‌پردازی بدون حشو و بی‌پیرایه (بی آن که از اصل مطلب چیزی کاسته باشد) را برای کتابش برگزیده است تا جایی که فهم آن برای گروه‌های مختلف سنی، با دانش متوسط هم امکان‌پذیر است.

ترتیب روایات و داستان‌ها همان ترتیبی است که فردوسی تنظیم کرده و دخل و تصرفی در آن صورت نگرفته است، حتی نتیجه‌گیری‌ها و اندرزهای فردوسی حکیم هم به زبانی بسیار ساده، در قالب یکی دو جمله‌ٔ کوتاه و مطابق ترتیب شاهنامه آمده است.
در ابتدای کتاب،‌ زندگی‌نامه‌ای مختصر از حکیم فردوسی آورده شده که بسیار سودمند است. این کتاب، خواندن و مکرر خواندنِ شاهنامه‌ٔ فردوسی را بسیار آسان می‌کند و کوچه‌باغی باصفاست برای گذر همه‌ٔ افراد اهل مطالعه. البته شاید  شیوه‌ٔ شعرگونه‌ٔ حماسی حکیم فردوسی برای علاقه‌مندان آن، با خواندن این شاهنامه به دست نیاید و کمتر لذت ببرند، اما این عده بدانند که خواندن این کتاب برای آن‌ها هم خالی از لطف نخواهد بود.

جستجوهای ورودی:

• ??????? ?? ???
• ??????? ?? ????? ????
• ???? ??????? ?????? ???????? ????
• ????? ??????? ??????
• ???????
• ??????? ????? ???
• ??????? ?????? ?? ???
• ??????? ?????? ?? ??? ???? ?????
• ??????? ?? ???

ارسال نظر سریع

دیوان حافظ
شمس‌الدین محمد حافظ شیرازی
به تصحیح علامه محمد قزوینی و دکتر قاسم غنی
چاپ نهم؛ ۱۳۸۴
انتشارات زوار
شمارگان: ۳۳۰۰ نسخه
قیمت: ۶۰۰۰ تومان

در میان کتب چاپ شده، پس از قرآن کریم، دیوان حافظ بیش‌ترین آمار چاپ را به خود اختصاص داده است تا آن‌جا که گذرمان به هر کتاب‌فروشی که می‌افتد، حتماً نسخه‌هایی معتبر، بازاری، فال‌نامه و انواع چاپ‌های نفیس یا بی‌ارزش از دیوان حافظ به چشم می‌خورد.
اگر ما را با خواجه جز تفألی و تفننی سر و کار نباشد، ممکن است هر کدام از نسخ  برای رفع نیازمان کفایت کند، اما یقیناًً آنان که با این کتاب گرامی و این اندیشة بزرگ مأنوس هستند و نسخه‌ها و چاپ‌های مختلف از دیوان را از نظر گذرانده‌اند، تفاوت بسیار در نسخ مختلف را دریافته‌اند و چه بسا گاه در این که بالأخره کدام کلمات یا عبارات یا حتی ابیات و غزلیات، اندیشة اصیل خواجه یا حداقل نزدیک به آن است، سرگردان مانده‌اند!
اختلاف در نسخ ممکن است به دلایلی باشد که برخی از آن‌ها به اختصار عبارتند از:
■ یکی این‌که نسخه‌نویسان یا خوانندگان شعر خواجه، عباراتی از خواجه را که در زمان آن‌ها قریب و نامأنوس است، با طبع و سلیقة شخصی خود به عبارات قابل فهم زمان خویش تغییر داده‌اند!
■ دوم آن‌که هر چه از زمان شاعر فاصله می‌گیریم و شهرت او عالم‌گیرتر می‌شود، اشعاری از شاعران دیگر در دیوان راه یافته است و چون نسخة قدیمی‌تر در دسترس نیست، تمییز دادن آن هم ممکن است آسان نباشد!
■ سوم آن‌که نسخ خطی قدیم گاه از جهت خط و املا ناخوانا بوده و در هنگام نسخه‌برداری مجدد، تغییر کرده‌اند.
این سطور، سرنخی است به قصد شناساندن معتبرترین نسخه از دیوان حافظ؛ هم برای آنان که درپی گوهر ناب اندیشة اصیل شاعر هستند و هم برای آنان که درپی نسخه‌ای از دیوان هستند برای این‌که آن را منشأ تحقیق و بررسی قرار دهند.
کتاب، نسخهٔ جامعی از تصحیح انتقادی شامل غزلیات، مثنویات، مقطعات، رباعیات و قصاید است. در انتهای کتاب، چندین فهرست از اسامی رجال، امکنه، قبایل، کتب و کلمات و تعبیرات تفسیر شده در حواشی دیوان قرارداده شده است. علامه قزوینی و دکتر غنی در تصحیح این نسخه هجده نسخة متفاوت از دیوان را منشأ کار خود قرار داده‌اند و شرح کامل تلاش‌ها و نام نسخ مورد استفاده، مطابق معمول کتب تصحیح شده در ابتدای کتاب آورده شده است.
همان‌طورکه می‌دانیم حافظ(علیه‌الرحمه)، خود اشعارش را به صورت کتاب حاضر ارائه نکرده است و اولین جامع این دیوان عظیم، محمد گلندام بوده است که تقریباً معاصر با خواجه به جمع‌آوری و تدوین دیوان اقدام کرده است. مقدمة محمد گلندام نیز در ابتدای این کتاب وجود دارد که پس از شرح روش تصحیح اشعار، در ابتدای کتاب و قبل از غزلیات آمده است و از دو جهت زبان شیرین تاریخی آن و اطلاعاتی که دربارة دیوان در اختیار ما می‌گذارد، جالب و خواندنی است.

ارسال نظر سریع