فمنیست، فیلسوف، عارف، شخصی فقیر، انسانی غرب‌زده و به‌طورِ کل آدم‌هایی با عقاید و ادبیاتِ مختلف را هنگام خریدِ دو تخمِ مرغ از یک فروشگاه تصور کنید. به این آدم‌ها بحران‌ها، جریان‌ها، فضای سیاسی، دغدغه‌ها و سطحِ سوادشان را هم بیفزایید و توجه داشته باشید که این آدم‌ها شخصیت‌های فیلمِ سینمایی هستند.

این شرایط بدونِ نگاهِ آمیخته به طنز هم، به خودیِ خود فضایی طنزآلود ایجاد می‌کند. خب، حالا اگر قرار باشد شرایطِ مذکور و سوژه‌هایش را یک‌جا به طنزپردازی نکته‌سنج تحویل بدهیم، فکر می‌کنید چه اتفاقی می‌افتد و نتیجه چه می‌شود؟ بسیار ساده است؛ می‌شود کتابِ دو تخم مرغ در مه.

شهرام شکیبا می‌گوید که به مناسبتِ بیست و هفتمین جشنوارهٔ فیلمِ فجر، برای ویژه‌نامهٔ روزنامهٔ خبرمطالبی با عنوان «نگرهٔ مؤلف» نوشته بوده است که

از متن کتاب:

همه ساکت می‌شوند. حالا فرمانده و حاجی و سید جواد پشت به پشت ایستاده‌اند و دیالوگ‌های آرمان‌گرایانه می‌گویند و دوربین هم دورشان می‌چرخد، البته هم اطرافیانِ آن‌ها ثابتند هم جماعت در سینما، ولی دوربین به هر حال می‌چرخد. فرمانده: شما ایرانی هستید، لذا شرمنده شوید. حاج آقا: از آتشِ جهنم نمی‌خواهد بهراسید! لااقل از عراقی‌ها می‌خواهد بهراسید! سید جواد هاشمی: آره، این کارا درست نیست، مطرب‌بازی بده، من یه عمری توی فیلم‌های جنگی شهید شدم. همه رقمه‌شو دیدم. این رقم‌شو ندیدم. ای سیگار بر سرتون. در این لحظه هجده هزار نخ سیگارِ وینستون می‌ریزد روی سر جماعت. ناگهان شیپورِ ورودِ فرمانده به پادگان نواخته می‌شود. همه حیران هستند ایرانی و عراقی و کارگردان و غیره.

دوستانش در انتشاراتِ نیستان آن‌ها را در کتابی به نام دو تخم مرغ در مه فراهم آورده‌اند.

ایشان در حالی که  اندازهٔ دقیقِ طول، عرض، وزن، نوعِ کاغذ، جلد و شیوهٔ صحافیِ کتاب را ذکر کرده‌اند، ظاهراً در همان حال نفرموده‌اند که این کتاب همین امسال منتشر شده است. البته گویا دوستان‌شان در شناسنامهٔ کتاب  به این مهم اشاره کرده‌اند.

زنده‌یاد عمران صلاحی در قسمتی از مقاله‌ای با عنوانِ «طنز چیست؟» گفته است: «طنز،شکلِ تکامل یافتهٔ هجو است و فکاهه شکلِ تکامل یافتهٔ هزل. آنچه این دو را به هم پیوند می‌دهد، عنصرِ خنده است. با این تفاوت که خندهٔ طنز به خاطرِ انتقاد است و خندهٔ فکاهه به خاطر شوخی… خندهٔ طنز نیش‌خند است و خندهٔ فکاهه نوش‌خند…» طبقِ این تعاریف کتابِ دو تخم مرغ در مه حاویِ دوازده نیش‌خند در حوزهٔ سینما است.

نویسنده در تمامِ این مطالب یک اثر، مجموعه آثار، نگاه و سبک یا نوعِ دیالوگ‌نویسیِ کارگردانی را با موضوعِ یک‌سانِ خریدِ دو تخمِ مرغ از مغازه، دستمایهٔ کار خود قرار داده و شیوهٔ سینماگرانِ منتخبش را به چالشی طنزآلود کشیده است، به جز دو مطلب که یکی به وجهِ غالبِ آثارِ سینمایی در ادوارِ معاونت‌های سینمایی پرداخته است و دیگری نقدِ نوعی نگاه که مربوط به طیفی سطحی‌نگر است.

قالبِ او در این مطالب فیلم‌نامه است که البته همین موضوع هم با توجه به موضوع و کارگردان به سمت و سویِ طنز سوق پیدا کرده است.

شیوه ای که او برای  نوشتنِ طنز استفاده کرده است تلفیقی از اغراق و تقلیدِ تمسخرآمیز است؛ این سان که سبک یا نوعِ نگاهِ یک کارگردان را با لحنی تمسخرآمیز و اغراق در اجرا تقلید کرده است. او از تمامِ جزئیات مثلِ میزانسن‌ها، دکوپاژها، نورپردازی‌ها، فیلم‌برداری‌ها، گریم‌ها و… بهرهٔ لازم را برده است و در موردِ هیچ کارگردانی نکته‌ای را که بشود به آن پرداخت از قلم نینداخته است تا بتواند فضای آثارِ مدِ نظرش را طنازانه بازسازی کند.

فمنیسمِ آثارِ تهمینه میلانی، فقر در آثار مجید مجیدی، نثرِ خاصِ بیضایی، ریتمِ کندِ زندگی در آثارِ کیارستمی و سیرِ تحولیِ آثارِ مخملباف تعدادی از مواردِ موردِ استفادهٔ نویسنده در این کتاب است.

مؤلف در مقدمهٔ کتاب آثاری را که برای نوشتنِ هر مطلب به آن‌ها نظر داشته است آورده و از ناملایماتی که به خاطرِ نوشتنِ بعضی از این مطالب متحمل شده است، سخن گفته است که خواندنش خالی از لطف نیست.

بخشی از متن کتاب را دانلود کنید / بشنوید:

http://asha.ir/core/wp-content/uploads/2011/09/2tokhme-morgh-dar-meh.mp3

شناسنامه کتاب

عنوان	دو تخم مرغ در مه
نویسنده	شهرام شکیبا
تصویرگر	-
مترجم	-
ویراستار	-
ناشر	نیستان
گروه مخاطبان	علاقه‌مندان به طنز
جنسیت مخاطبان	فرقی ندارد
تعداد صفحات	96 صفحهٔ رقعی
نوبت چاپ	اول - 1390
شمارگان	2200 نسخه
قیمت	2300 تومان
شابک	9643376141

طبق طبع اهالی خانه کتاب اشا این کتاب مزه "دراژه شکلاتی" می دهد. نوش جان!

کتاب هایی با همین مزه:

• یک اسم و چند قصه: سنگ
• دن کاسمورو
• جوجه‌ای که می‌خواست فضانورد شود
• ورزش ذهن؛ به همین سادگی
• دو تخم مرغ در مه

سایر مزه‌ها: زیتون شور، قورمه سبزی، آبگوشت، دراژه شکلاتی، شیر مادر، کاسنی

پیشنهاد آخر هفته: در این روزها که انسان‌ها بیشتر به لبخند نیاز دارند، ما کم‌تر آثار طنز را مشاهده می‌کنیم؛ طنزی که هجو نباشد و علاوه بر به ارمغان آوردنِ لبخند برای انسان، کرامت او را نیز حفظ کرده باشد.

علی‌رضا لبش که متولد ۱۳۶۰ است در مجموعهٔ «کافه خنده» با نثری روان برای مخاطبانش فرصتی فراهم کرده است تا لحظاتی لبخند بزنند و اوقات خوشی را با کتاب سپری کنند؛ اوقاتی که مطمئناً خواننده از گذراندن آن با کتاب، پشیمان نخواهد شد.

اگر شما به دنبال کتاب‌هایی با محتوای طنز باشید، شانس زیادی برای پیدا کردن کتاب‌های طنزِ معاصر ندارید. لااقل نسبت به کتاب‌های دیگر، کتابِ طنز کم‌تر است؛ مخصوصاً ایرانیش. این‌جا به دنبالِ دلیلِ این نقیصه نیستیم و تنها به معرفیِ یک اثر از این آثار بسنده می‌کنیم.

لبش در مقدمهٔ طنازانهٔ کتابش می‌نویسد:

«دامنهٔ وسیعِ مطالعه به نویسندهٔ این مجموعه آن مایه از دلیری را داده است تا اصلاً و اساساً کار تازه‌ای انجام دهد. یعنی بینشی کهن را در مسائلِ زندگیِ آشفتهٔ جدید، وارد و مطرح کند، از این دسته است خاطرات پینوکیو که به طرز موجز و مختصر طرح اصلی از زندگی و ماجراهای پینوکیو را در تضاد با باورها و ارزش‌های رایج در جامعهٔ معاصر بیان می‌کند.

در این داستان پینوکیو به پدر ژپتو اصرار می‌کند که اجازه بدهد او برود و مبل و صندلی شود، زیرا «الان هر کسی هم واقعاً دکتر است، از ترسِ تهمتِ تقلبی بودنِ مدرکش، انکار می‌کند.»

یا وقتی که پینوکیو گرفتارِ گربه نره و روباهِ مکار می‌شود، می‌خوانیم: «گفتند: راهی می‌شناسیم که یک شبه پول‌دار شوی. پینوکیو گفت: دوباره گلد کوئست؟»»

مثلِ آن‌چه از مقدمه خواندیم، نویسنده در این کتاب با شخصیت‌های مطرحِ بسیاری از داستان‌های قدیمی شوخی کرده است؛ از آن جمله چوپانِ دروغ‌گو، حسن کچل، کبری، خاله سوسکه، کوزت و… و در خلالِ این نوشته‌ها، حرف‌هایش را زده است.

نویسنده در کافه خنده افرادِ زیادی از جامعه مثلاً سیاستمداران، اقتصاددانان، هنرمندان و تقریباً تمامِ افرادِ تأثیرگذار در جامعه را در نظر گرفته و البته در قالبی زیبا و طنز ایرادهای کارشان را بازگو کرده است.

کتاب را انتشارات سوره مهر در ۲۵۰۰ نسخه و با قیمت ۲۹۰۰ تومان وارد بازار کرده است.

شناسنامه کتاب

عنوان	کافه خنده
نویسنده	علی‌رضا لبش
تصویرگر	-
مترجم	-
ویراستار	-
ناشر	انتشارات سوره مهر
گروه مخاطبان	علاقه‌مندان به طنز
جنسیت مخاطبان	فرقی ندارد
تعداد صفحات	200 صفحهٔ رقعی
نوبت چاپ	اول - 89
شمارگان	2500 نسخه
قیمت	2900 تومان
شابک	978-964-506-984-9

طبق طبع اهالی خانه کتاب اشا این کتاب مزه "دراژهٔ شکلاتی" می دهد. نوش جان!

کتاب هایی با همین مزه:

سایر مزه‌ها: زیتون شور، قورمه سبزی، آبگوشت، دراژه شکلاتی، شیر مادر، کاسنی

نوشتن، تنها بر استعداد استوار نیست. درست است که استعداد یکی از پایه‌های اصلی آن به شمار می‌رود امّا برای خوب نوشتن، باید مطالعه کرد و از قوانین و ضوابط آن آگاه شد. یکی از راه‌های شناخت قوانین در کنار تجربه‌های نویسندگان بزرگ دنیا؛ خواندن کتاب‌هایی است که دربارهٔ شیوه‌های نویسندگی نوشته شده‌اند.
کتاب «اگر می‌توانید حرف بزنید پس حتماً می‌توانید بنویسید» پر از ایده‌های خوب و کاربردی برای شروع نوشتن و پیش‌رفت در آن است.
این کتاب از پنج بخشِ اصلی تشکیل شده است که هر بخش دارای فواصلی با عنوان‌های گوناگون است. پیش از ارائهٔ شرحِ مختصری از موضوعِ هر بخش، باید بگویم سخن اصلی کلِ این کتاب، سخت نگرفتن در نوشتن است.

این کتاب به ما می‌گوید که سخت‌گیری در نوشتن، بعد از مدت‌ها به یک وسواس تبدیل

می‌شود؛ وسواسی که مانع مکتوب شدنِ افکارِ -هرچند بدیع و خواندنیِ- ما می‌شود. این وسواس می‌تواند در نهایت موجب کناره‌گیریِ ما از نویسندگی شود، چون تحت تأثیرِ آن، خود را در بیان حرف‌ها و عقایدمان ناتوان می‌بینیم.
بخشِ اول این کتاب، به عنوان «از ترس تا آزادی» راهکارهایی برایِ از بین بردنِ ترس در بیان جملاتِ تویِ ذهن است. ترس از اینکه اگر کلماتِ درون ذهن‌مان را روی کاغذ بیاوریم، به نتیجهٔ مطلوب نرسیم.

جلد اصلی کتاب

«نوشتن در برابر حرف‌زدن روی کاغذ» عنوان بخش دوم است. در این بخش دائماً تأکید می‌شود که نوشتن، چیزی جز حرف زدنِ روی کاغذ نیست و ما باید با آن درست مثل حرف زدن برخورد کنیم. یعنی بدون هیچ اضطرابی از چگونگیِ نتیجهٔ کار، بنویسم.
موضوعِ بخش سوم، شاید دغدغهٔ خیلی از افراد هنگام آغاز یک نوشته است: «دربارهٔ چی بنویسم؟» سؤالی که از زمان نوشتنِ انشاهای دوران دبستان تا به امروز در گوشه‌ای از ذهن‌مان به جای مانده است.

نویسندهٔ کتاب –ژول سالزمن- معتقد است که نباید در هنگام نوشتن، افکارمان را رد کنیم، بلکه باید همه‌شان را جایی ثبت کنیم و بعد بهترین‌شان را گسترش دهیم. در هنگام نوشتن دربارهٔ موضوعات انتخاب شده، ابتدا باید از چیزهایی حرف بزنیم که نسبت به آن‌ها آگاهی داریم و بعد در جهت چیزی حرکت کنیم که از آن آگاه نیستیم. یعنی ابتدا از «اتفاقی که افتاده است» حرف بزنیم و بعد نوشته را به سمت «اتفاقی که می‌توانست بیفتد» ببریم.
بخش چهارم دربارهٔ بازنویسیِ اثر است. به نظر نویسنده، پیش‌نویسِ اولیهٔ هرکار -درست مثل گفتار- پر از حرف‌ها و گفته‌های باقاعده و بی‌قاعده است که برای تبدیل شدن به یک نوشتهٔ قابل قبول، نیازمندِ بازنویسی است. و شاید بتوان گفت که بیش‌ترِ هنرِ نویسنده در متنِ بازنویسی شدهٔ نوشته‌اش آشکار می‌شود.
و در بخش آخر، یعنی بخش پنجم، ضوابط و قوانینی را که یک نویسنده برای پیش‌رفت در کار خود و بهتر شدن به آن‌ها نیاز دارد می‌خوانیم. راهکارهایی که موانعِ نویسندگی، به کمک آن‌ها هموارتر می‌شود.
در پایان، برای اینکه در معرفی این کتاب منصف بوده باشم، باید انتقاد کوچکی دربارهٔ آن بیان کنم: به نظرم گاهی نویسنده در بخش‌های مختلف کتاب، بارها یک نکته را تکرار می‌کند. این تکرار، تا جایی به عنوان تأکید قابل درک است امّا وقتی تأکید از حد بگذرد، آزاردهنده می‌شود. منظورم بیان یک موضوع بدونِ حتی دست‌کاری ظاهری در آن است، که در چند قسمت از کتاب دیده می‌شود. نویسنده می‌توانست با حذف آن قسمت‌ها ارزش محتوایی کتاب خود را بهتر کند.

شناسنامه کتاب

عنوان	اگر می‌توانید حرف بزنید پس حتما می‌توانید بنویسید
نویسنده	ژول سالزمن
تصویرگر	-
مترجم	فرنوش جزینی
ویراستار	-
ناشر	امیرکبیر
گروه مخاطبان	علاقه‌مندان به نویسندگی
جنسیت مخاطبان	فرقی ندارد
تعداد صفحات	رقعی - 236
نوبت چاپ	چاپ اول - 1386
شمارگان	؟
قیمت	2700 تومان
شابک	964001063-4

طبق طبع اهالی خانه کتاب اشا این کتاب مزه "قورمه سبزی" می دهد. نوش جان!

کتاب هایی با همین مزه:

• چارلی و لولا
• تحفة الفقراء
• شیوه‌های تقویتِ هوشِ نوزاد
• ن‍ی‍روی‌ دل‍ت‍ا از پ‍ل‍ی‌م‍ی‌ ت‍ا طب‍س
• فردا شکل امروز نیست

سایر مزه‌ها: زیتون شور، قورمه سبزی، آبگوشت، دراژه شکلاتی، شیر مادر، کاسنی

نمی‌دانم آیا واقعاً کسانی هستند که شنیدن صدای موتور پستچی، لحظه‌ٔ گرفتن پاکتِ نامه و وسوسهٔ خواندن آن‌چه در آن است را دوست نداشته باشند؟ نامه‌نگاری، رسمی قدیمی و دوست‌داشتنی است که این‌روزها بازارش مثل گذشته گرم نیست. دیگر کم‌اند کسانی که تمام امیدشان به نامه‌هایی است که قرار است از راه برسد و خبری از کسی برایشان بیاورد. واقعیت این است که امروزه، پیشرفت و توسعهٔ وسیله‌های ارتباطی از ارزش این موجود کاغذی کاسته‌ است و این‌ همان چیزی است که ما نامه‌دوستان از آن رنج می‌بریم!

«ای نامه!» در صدد احیای این رسم خوش آیند است. احمد اخوت –نویسنده این کتاب- جزء کسانی است که از رو‌اج نامه‌های الکترونیکی

و غروب نامه‌نویسی کاغذی رنج می‌برد و با نوشتن این کتاب، می‌خواهد به خواننده ثابت کند که این نامه‌های خشک و بی‌روحِ الکترونیکی هیچ‌گاه نمی‌توانند جایگزین نامه‌های کاغذی شوند. او معتقد است نامه‌های کاغذی، فاصله‌ها را از بین می‌برند و پنجره‌ای تازه به روی ما می‌گشایند و باعث می‌شوند حضور نویسنده را نزد خودمان احساس کنیم.

«ای نامه!» چهار بخش است: بخش اول «اصول پستی» نام دارد که در آن مبانی نانوشته‌ای را که در ارتباط پستی حاکم است بیان می‌کند. قواعدی که اگر خواستار نامه‌نگاری با کسی هستیم، ناگزیر به رعایت‌شان هستیم.

بخش دوم کتاب، به نام «نامه‌های غیابی» دربارهٔ پیغام‌ها و نامه‌هایی است که از خود بر جای می‌گذاریم تا در وقت نبودن‌مان، به واسطهٔ آن‌ها ما را به خاطر بیاورند.

بخش سوم، دربارهٔ نامه‌هایی است که هرگز به مقصد نرسیده‌اند، نامه‌هایی که به خاطر حادثه، اتفاق یا اشتباهی از جایی دیگر سر درآورده‌اند و حالا در دست کسان دیگری هستند. البته گاهی هم گم شدنی در کار نیست و نامه به دست گیرنده نمی‌رسد، چون فرستنده اصلاً آن را نفرستاده است.

بخش آخر هم نمونه‌هایی از نامه‌های نویسندگان و شخصیت‌های بزرگ است، گاهی در مقام گیرنده و گاهی هم در مقام فرستنده. البته در پایان تمام بخش‌های کتاب نمونه‌هایی از نامه‌های مربوط به موضوع همان بخش آمده است که بسیار خواندنی هستند.

در مجموع قلم شیوا، روان و صمیمی احمد اخوت، با موضوعات جالب و بدیعی که مطرح کرده، پاسخ خوبی برای این پرسش است که: «من چگونه در سه روز این کتاب سیصد صفحه‌ای را خواندم؟»

بچه‌تر که بودم و البته بازیگوش‌تر، هر وقت آتشی می‌سوزاندم جز بابا بزرگ، کسی حریف نمی‌شد با من حرفی بزند یا پندی دهد. بابا بزرگ هم که تا می‌دید هیچ دمی از آن بنده خدا در آتش شیطنت من اثر نمی‌کند، تکیه کلامش بود که: «دِ… بچه جون! مگه قصهٔ حسین کرد شبستری دارم می‌گم…» این کلام در گوشهٔ ذهن من مانده بود و هر وقت یاد کودکی و شیطنت می‌افتادم، بلافاصله «قصه حسین کرد» در گوشم صدا می‌کرد. گاهی با خودم می‌گفتم: بابا بزرگ این حرف‌ها را از کجا می‌آورد… وقتی هم بزرگ‌تر شده بودم چند بار از بابا بزرگ خواسته بودم این قصهٔ حسین کرد را برایم تعریف کند. به گمانم او هم روایت‌هایی از دورها شنیده بود اما خوب به یاد نداشت و هر بار طوری دست به سرم می‌کرد.

دیگر بی‌خیال شده بودم، تا اینکه روزی عزیزی هدیه به دست به دیدارم آمد و کتاب «قصهٔ حسین کرد شبستری» را برایم آورد. کنجکاوانه برداشتم و شروع کردم به خواندن… بله! «حسین کرد شبستری» واقعاً کسی بوده و قصه‌ای داشته، آن هم چه قصه‌ای!

آن‌طور که در مقدمهٔ کتاب «قصهٔ حسین کرد شبستری» خواندم، این داستان از قصه‌های فولکلور دوست‌داشتنی و جالب از قدیم‌الایام بوده و در کنار دو کتاب دیگر (امیر ارسلان رومی و اسکندرنامه هفت جلدی) در میان مردم کتاب‌خوان رواج داشته است.

حسین کرد، پهلوانی از دورهٔ صفویه است که در این کتاب با رستم شاهنامه برابری می‌کند و شرح دلاوری‌ها و داستان پهلوانی‌های او و پهلوانان مردمی دیگر شبیه او در مقابله با دشمنان شاه عباس صفوی، خصوصاً ازبکان و ترکان عثمانی در این کتاب ارزشمند آمده است؛ پهلوانان عیاری که شیوه‌های عیاری آنان در قصه شرح داده شده است.

ارزش و اهمیت کتاب، علاوه بر شرح داستان‌ها و دلاوری‌های پهلوانان مردمی، در بازتاب نوع زندگی اجتماعی و فرهنگ مردم در دوره صفویه است؛ غالب داستان‌ها دستمایه‌ای شبه تاریخی دارند. قصه‌پردازان این داستان‌ها، نقالان هستند و مخاطبان آن، شنوندگان همین نقالان در قهوه‌خانه‌ها یا مکان‌هایی شبیه آن و فضای آن، یادآور معرکه و صدای گرم نقال.

وقتی متن کتاب را می‌خوانی، انگار تو هم یکی از شنوندگان همین قصه‌ها شده‌ای و بیرون از معرکه نیستی. گرم داستان شده‌ای که یک دفعه نهیب نقال تو را به هوش می‌آورد که:

«ایشان را در اینجا داشته باش چند کلمه از دلاوران بشنو.»

و باز سرگرم ماجرایی می‌شوی که قبلاً با آن درگیر شده‌ای اما در جایی نه چندان دور، آن را رها کرده‌ای و به سر ماجرایی دیگر رفته‌ای.

نکتهٔ دیگر در خواندن «قصهٔ حسین کرد شبستری»، زبان خاص متن است: نثر عامیانه و گفتاری با تعبیرات و اصطلاحات و واژگان مورد استفادهٔ مردم چهارصد سال پیش، بسیار خواندنی و جالب است و به نوعی نمودار فراز و فرود و فضای عبور زبانی است که ما اکنون با آن سخن می‌گوییم.

این کتاب به کوشش دو استاد ارجمند: ایرج افشار و مهران افشاری «بر اساس روایت ناشناختهٔ موسوم به حسین‌نامه» تصحیح و تنظیم شده است. در ابتدای کتاب، مقدمهٔ عالمانهٔ مهران افشاری برای هر خواننده، چه محقق باشد چه در پی دانستن داستان، مفید و قابل تأمل است.

بخشی از متن یادداشت ایرج افشار در ابتدای کتاب و بخشی از متن قصه را بشنوید:

http://asha.ir/core/wp-content/audio/hosein-kord.mp3

این متن، پیش‌ از انتشار در اشا، به سایت «خبرآنلاین» فروخته شده است.

اگر شعر کلاسیک فارسی بر پایهٔ پنج شاعر سترگ بنا نهاده شده باشد، بی‌گمان نظامی گنجوی یکی از آن‌هاست. پنج گنجینهٔ شعر که حکیم الیاس بن یوسف نظامی گنجه‌ای برای فرزندان امروز به یادگار گذاشته است، همان مخزن الاسرار، شیرین وخسرو، لیلی و مجنون، هفت پیکر و اسکندرنامهاند که حدیث هر یک به نحوی برای خاص و عام بر سر هر بازاری است.

مخزن الاسرار همان مثنوی تعلیمی است که در قالب بیست مقاله، سرشار از اندیشه‌های بدیع حکمی، ادبی و داستان‌های موعظه‌آمیز است که بیشتر لطایف اخلاقی جالب، اشارات دینی و فلسفی، نقد اوضاع زمانه و بالأخره طرحی از آرمان‌شهر نظامی را در بر دارد.

در گنجینهٔ دوم، داستانِ عشق میان شاهزاده ایرانی «خسرو» و شاهزاده ارمنی «شیرین» از طبع بلند و خامهٔ بی‌نظیر حکیم نظامی فرو چکیده است. شیرین همان دل‌بر خوب‌رویی است که در ازای یکی از چهار چیز گران‌بها که شاهزاده خسرو در پای اجرای عدالت فدا کرده بود، نصیب او شد.

«لیلی و مجنون» سومین گنجینه از پنج گنج است که سراسر روایت عشق و بی‌شکیبی، سوز و گداز جدایی، نافرجامی عشقی پاک و فنا شدن آن در پای رسوم جامعه‌ای بدوی در ریگ‌زارها و بادیه‌های قبایل عرب است که در پیش‌گاه انصاف، این گنجینه از به‌ترین و پرشورترین داستان‌های عشقی سراسر دنیاست.

داستان بهرام گور که در آن عشق با واقعیت زندگی آمیخته است و لذت و خوشی با جنگ، سیاست و حکومت در هم پیوسته با قصه‌های شگفت‌انگیز که لعبتان هفت گنبد برای شاه نقل می‌کنند، در چهارمین گنجینه یعنی هفت پیکر فراهم آمده است.

و بالاخره حکیم در داستان دو قسمتی اسکندرنامه، دو تصویر از چهرهٔ اسکندر نقش می‌زند: اسکندر شرف‌نامه که فرمان‌فرماست و اسکندر اقبال‌نامه که فیلسوفی فرمان‌روا و پیام‌بری دعوت‌گر است. شرح جنگ‌های هفت سالهٔ او از بیست سالگی تا بیست و هفت سالگی، سفرش در دنیای ظلمات و سرانجام ناکامی او در رسیدن به آب حیات نیز در این منظومه از زبان نظامی نقل شده است.

خواندن آثار ادبی کلاسیک فارسی برای علاقه‌مندان آن بسیار گیرا و دل‌نشین و برای دانش‌جویان، نویسندگان و نظریه‌پردازان البته ضروری و قطعی است. اما اگر کسی بخواهد برای نخستین ‌بار به سراغ آثار حکیم بزرگ گنجه برود و در پنج گنجینه او سیر و سیاحت کند، به‌ترین راه ورود او خواندن کتاب «پیر گنجه در جستجوی ناکجاآباد» خواهد بود.

این کتاب از آثار قلمی دانشمند و محقق بزرگ ادبیات فارسی زنده یاد عبدالحسین زرین‌کوب در سال‌های پایان عمر اوست که البته به تصریح ایشان در مقدمه، کار خاتمهٔ تحقیق و ویرایش آن، بیست سال طول کشیده است.

تشویق علاقه‌مندان به خواندن آثار نظامی یا تتبع در آن‌ها به خواندن این کتاب خالی از لطف نیست؛ چرا که پاسخ بسیاری از پرسش‌های خود را دربارهٔ نظامی و هریک از پنج گنج از دل متن این کتاب به درستی خواهند یافت و نیز از آغاز تا انجام هر منظومه، با داستان و جریان پیش‌رفت آن، منشأ داستان‌ها، نقد و تحلیل‌گونه‌ای از داستان و سرانجام آن‌چه حکیم گنجه از پرداختن به این داستان‌ها در جستجوی آن بوده است، آَشنا خواهد شد.

جدا از فصل اول کتاب که به بررسی زندگی، روزگار و عصر سیاسی حاکم بر جامعهٔ نظامی پرداخته و نیز پنج فصل در ادامهٔ آن که هر یک از خمسه را جداگانه بررسی کرده است، موضوع چهار فصل بعدی کتاب به ترتیب عبارتند از: بررسی شعر نظامی، بررسی زبان خاص او در داستان‌ها و قصه‌پردازی، بررسی و تحقیق در اندیشهٔ بلند این حکیم عالی‌قدر و سرانجام بررسی آن‌چه نظامی از سرودن خمسه در پی آن بوده و به بیان مرحوم زرین‌کوب «ناکجاآباد» و جهان مطلوبی که او در پی درافکندن آن بوده است.

از محاسن بی‌نظیر این اثر تحقیقی گران‌مایه، یکی حجم کم آن است و دیگر آن که هر فصل را می‌شود در مدت کوتاهی مستقل از سایر فصول خواند، لذت برد و به نتیجه رسید. ضمن آن ‌‌که بر خلاف برخی دیگر از آثار این دانش‌مند، کلمات، عبارات و جملات به کار رفته در این کتاب، بسیار ساده و بی‌پیرایه است.

اما ایرادی که ممکن است بر کل اثر وارد باشد، جمله‌پردازی‌های بلند دکتر زرین‌کوب است که گاهی ملال خواننده را فراهم می‌آورد و گاهی نیز شاید رشتهٔ کلام را از دست او بیرون برد که البته خوانندگان دائمی آثار زرین‌کوب به آن‌ها عادت کرده‌اند.

این کتاب، هدیهٔ بسیار ارزش‌مندی برای دوستانی است که به ادبیات کلاسیک فارسی علاقه‌مندند.

کلافه‌ام. مدت زیادی است. شاید، دو-سه روزی بشود. شاید هم بیش‌تر. بله، چند هفته‌ای از کلافه‌گی اعصاب‌خردکُنِ سرسام‌آورم می‌گذرد. دیروز، توی خیابان و در راه بازگشت از یک کتاب‌فروشی، خیلی اتفاقی مجتبا را دیدم. گفت بیا برویم جایی، جلسه‌ای است و چندنفری گپی می‌زنند. بی‌حوصله بودم. گفتم: روحم کبود است، می‌روم خانه.

بازگشتم خانه و توی کتاب‌های پخش‌شدهٔ روی زمین، وول خوردم. لای کتاب‌ها، جلدِ گالینگورِ خردلی رنگی چشمم را گرفت. هدیه‌ای بود از مهربانو برای روز تولدم. این، و این‌که کتابی‌ بود مشحون به گفته‌های شیخ ابوالحسن خرقانیِ عزیز، وسوسهٔ خواندش به سرم افتاد. شاید مفرّی بود از کلافه‌گی این‌روزها. پس، نوشته بر دریا را دست گرفتم و شروع به خواندن کردم.

مقدمهٔ بلند، اما محققانهٔ استاد محمدرضا شفیعی کدکنی، مجذوب‌کننده بود. مقدمه، به مخاطب می‌فهماند که با یک «کشکول» ساده و دم‌دستی مواجه نیست، بلکه چیزی می‌خواند که سال‌ها تحقیق و تدقیق پشتش خوابیده و ره‌آوردِ یک سلسله مطالعات است.

شفیعی کدکنی، سرگرمِ تدوین و تصحیح تذکرة‌الأولیاء بوده است که فکرِ نگارش این اثر و چند اثر دیگر درگیرش می‌کند. در تصحیح تذکره، آن‌جا که به بخشِ مربوط به شیخ بوالحسن می‌رسد، تنها به بهانهٔ دست‌یابی به منابعِ اصلی سخنان عطّار، غورِ در کتاب‌ها و آثار دیگری را آغاز کند. خود استاد شفیعی در آغاز کتاب، در بخشی که «یادآوری» نامیده شده است، این‌گونه می‌نویسد: «نوشته بر دریا نیز محصول جنبیِ تحقیق در تذکرة الأولیاءِ عطار است، درست مانند کتابِ پیشین که دفتر روشنایی نام گرفت. از سالیانی دور، به هنگام تصحیح و تحقیق دربارهٔ تذکرة الأولیاء، برای دستیابی به منابع اصلیِ سخنانِ عطار، ناچار بودم که آن‌چه را دربارهٔ شیخ ابوالحسن خرقانی (۳۵۲-۴۲۵) وجود داشت (یا بهتر است بگویم: یافتم) موردِ بررسی و تصحیح قرار دهم تا در بخش زندگینامهٔ خرقانی، از تذکرة الاولیاء، بتوانم با اطمینان متن را بررسی کنم.»

گزیده‌ای از کتاب:

- و گفت: عشق سه است. یکی سوزنده و یکی افروزنده و یکی سازنده.

- و گفت: از ماهیانِ دریا باش تا چشندهٔ محبّت باشی.

- شیخ گفت: مؤمن را همه جایگاه مسجد بود، و روزش همه آدینه بود، و ماهش همه ماه‌ها رمضان بود. هرکجا باشد در زمین چنان زید که در مسجد؛ و همه ماه‌ها را چنان حرمت دارد که ماه رمضان را؛ و در همه روزها چنان نیکوئی کند که روز آدینه.

■□■

گمان می‌کنم آن‌چه نقل کردم، می‌تواند به خوبی اهمیتِ علمیِ این اثر را نشان دهد. اما، از این‌ها گذشته، یادِ شیخ ابوالحسن و متنِ فاخر و دقیقِ شفیعی، آن‌قدر بود که کلافه‌گی را دور کند. حتا اگر این دو با هم جمع نبودند، باز کلماتِ شیخ که بازتابِ روحِ بلند اوست، به خوبی می‌توانست هر کلافه‌ای را سرحال بیاورد. می‌گوئید نه؟ امتحانش بی‌ضرر است. طلبِ عرفان، از ناکس روا نیست و طلب‌نکردن از شیخ و امثال او هم، ناراستی است.

نوشته بر دریا، دومین عنوان از مجموعهٔ «میراث عرفانی ایران» است که استاد شفیعی، از بغلِ تدقیق در تذکره نگاشته و تدوین کرده است.

پیش یا پس از مطالعه و غور در «نوشته بر دریا» سری بزنید به خرقانِ عزیز، سلام ما را هم برسانید. هرچند، سلام به شیخ، خرقان و استانبول و تهران نمی‌شناسد.

راستی! مراقب نقاب‌داران باشید. بعضی، مشتاق‌ند ادای شیخ را دربیاورند. برای چشیدن از شراب طهورِ کلامِ شیخ، در هر دکانی نروید.

زمانی که مادربزرگ من دانش‌آموز بود، کتاب‌های درس ادبیات، از بین متون و شعرهای کهن انتخاب می‌شدند؛ گلستان و بوستان برای سه چهار سال اول، رباعیات خیام برای کلاس چهارم، پنجمی‌ها و غزل‌های حافظ و سعدی برای سال‌های آخر ابتدایی. کم پیش می‌آمد که دخترها از این پیش‌تر بروند. اما اگر می‌رفتند، برای سال‌های دبیرستان، شاهنامه و مثنوی و غزل‌های مولانا را هم می‌آموختند؛ آن قدر که بتوانند بخوانند و ظاهر معانی را دریابند. حالا کتاب گلستانی که مادربزرگم با آن به مدرسه می‌رفت، مال من شده‌است.

سیاست‌های آموزشی تغییر کرده‌اند. مولفان کتاب‌های درسی می خواهند –و حق دارند که بخواهند- بچه‌ها را، مختصر هم که شده، با همهٔ دوره‌های ادبیات فارسی آشنا کنند. این وسط، سهم سعدی از کتاب ادبیات هر پایه، می‌شود یک حکایت از گلستان یا بوستان یا یک غزل اخلاقی. تعجب ندارد که دانش‌آموزان این روزگار، سعدی را پیرمرد تلخ‌خوی اندرزگویی تصور کنند. سواد خواندن غزل‌هایش را هم که ندارند تا آن روی جوان و رند و عاشقش را ببینند. فقط هم حکایتِ سعدی نیست. حافظ را هم –به لطف حذف ابیات «می و معشوق دار»ش – چیزی سوای آن‌چه هست می‌نمایانند.

خواندن شعر کهن، خاصه برای من و هم‌سال‌های من که زبان شاعران کهن را کم‌تر می‌شناسیم، ساده نیست. این شعرها پُرند از واژه‌هایی که دیگر به کار نمی‌روند یا در معنایی متفاوت به کار می‌روند. تفاوت‌های دستوری هم هست. اما دشوارترین بخش ماجرا، درک معنای پنهان یا همان «آنِ» شعرهای کهن است. انتشارات «فکر روز»، چند سالی است که فکری برای این دشواری کرده‌است.

ماجرای مجموعهٔ «کتاب‌خانهٔ ادبیات فارسی» از سال هشتاد شروع شد؛ وقتی اولین نسخهٔ اعراب‌گذاری شدهٔ دیوان حافظ، به همت کاظم برگ نیسی و یاری انتشارات فکر روز به بازار آمد. بعد، این مجموعه با غزلیات سعدی و دیوان شمس و رباعیات خیام کامل‌تر شد. سال هشتاد و شش، اتفاق جالب‌تری هم افتاد. آقای برگ نیسی، غزلیات سعدی را برای بار دوم ویرایش کرد. در این ویراست تازه، سوای اعراب‌گذاری، معانی واژگان دشوار، معانی تک تک ابیات به هم‌راه شرح‌شان و توضیح برخی از آرایه‌ها هم گنجانده شده‌بود. مدیر انتشارات فکر روز، وعده داده‌است که بقیهٔ کتاب‌های مجموعه را هم با شرح و توضیح افزوده بازنشر کند. توی این دو سال، دیوان حافظ و مثنوی مولوی و یک جلد از شاهنامه به همین شکل منتشر شده‌اند. لیلی و مجنون نظامی هم توی راه است. هشت جلد باقی‌ماندهٔ شاهنامه هم، بنا به گفتهٔ کاظم برگ نیسی، دست بالا تا سه سال آینده منتشر می‌شوند.

کاظم برگ نیسی غزلیات سعدی را با تکیه بر معتبرترین نسخه‌های موجود شرح داده‌است: نسخه‌های مرحوم فروغی و مرحوم یغمایی. کتاب بر روی کاغذ گلاسه و در دو جلد منتشر شده است. انتشارات فکر روز برای روی جلد این کتاب (و دیگر کتاب‌های مجموعه) تابلوهای منحصر به فردی سفارش داده است.

«دیوان حافظ» کتابی است که هر ایرانی در عمرش حد اقل یک بار آن را در دست گرفته است، خواه اهل کتاب ومطالعه باشد خواه نباشد. چه طرفدار شعر و غزل باشد، چه مشام جانش به طراوت شعر تر نشده باشد. کتابی که در دورهٔ نوجوانی با حال و هوای خاص آن سنین در پی غزل‌ها و عاشقی‌هایش می‌رویم و در سایر دوران زندگی، اگر فال و عشق مبتدی را از سر به در کرده باشیم، با حال و هوای عرفانی، آن را می‌گشاییم و تورق می‌کنیم.

اما درک صحیح اشعار حافظ، غالباً آسان نیست؛ گاهی کلمه‌ای را نمی‌فهمیم و گاهی مصرعی را. گاه معنی بیت را به درستی درک نمی‌‌کنیم و گاه اندیشهٔ پنهان در پس پشت مفاهیم را درنمی‌یابیم.

بر کتاب سترگ دیوان حافظ تا به حال شروح و نقدهای فراوان نوشته شده است تا آنجا که فقط یک کتاب، به فهرست کتب و مقالات نوشته شده دربارهٔ این کتاب اختصاص یافته است. یک از شرح‌های مفید بر دیوان حافظ، «حافظ نامه» است که در میان همهٔ شروح و تفاسیر، بیش از بقیه مناسب با سلیقهٔ همهٔ کسانی است در پی دانستن اندیشه‌های این شاعر بزرگ هستند.

حافظ نامه کتابی بسیار مفید برای درک مفهوم اشعار و اندیشه‌های خواجه حافظ است. این کتاب مشتمل بر شرح و تفسیر بیش از نیمی از غزل‌های دیوان است. اگرچه کتاب حاضر شامل شرح همهٔ غزل‌ها نیست، خوانندگان را از رفتن در پی شرح سایر ابیات و غزل‌ها بی‌نیاز می‌کند.

این کتاب به شیوهٔ فرهنگ‌نامه‌ای تنظیم شده است و آن عبارت است از شرح کلمه، بیت، تاریخ، اندیشه، عبارت یا اصطلاحی خاص که ممکن است در چندین مورد از ابیات و غزل‌ها با آن رو به رو شویم. چنین مواردی که تکرار شده‌اند در این کتاب به صورت ارجاع آورده شده است؛ یعنی مثلاً اندیشه یا اصطلاحی خاص در شرح غزل بیستم توضیح داده شده و همان اندیشه یا اصطلاح که در غزل هشتاد و پنجم نیز تکرار شده است، در این شرح، به غزل بیستم ارجاع داده شده است.

خواننده در این روش به جای مشاهدهٔ مکرر یک مطلب، به سراغ قسمت‌های قبلی می‌رود. امتیاز این شیوه بر آن است که ابیات یا غزل‌هایی با عبارات، اصطلاحات و مفاهیم مشترک و مرتبط با یکدیگر نیز بر خواننده مکشوف خواهد شد.

علاوه بر مطالب بسیار سودمند در شرح و تفسیر غزل‌ها در ابتدا و انتهای کتاب نیز گفتارهایی بسیار سودمند وجود دارد. گفتارهای ابتدای کتاب، شامل مقدمه‌ای بسیار کوتاه و مفید دربارهٔ شخصیت حافظ و نحوهٔ پدید آمدن حافظ نامه و آنگاه مقدمه‌ای مختصر اما استادانه در موضوعات زیر است:

۱)       اسطوره‌سازی حافظ

۲)       رند و رندی حافظ

۳)       فضل و فرهنگ و مقام علمی حافظ

۴)       عرفان و اخلاق حافظ

۵)       حافظ اندیشه‌مند است و در شعرش فلسفه می‌ورزد

۶)       حافظ مصلح اجتماعی است

۷)       سخن‌وری و صنعت‌گری حافظ

۸)       انقلاب حافظ در غزل

۹)       حافظ و موسیقی

۱۰)    تأویل‌پذیری شعر حافظ

۱۱)    طنز و طرب‌ناکی حافظ

۱۲)    حافظ، هم مضمون گراست، هم معنی‌گرا

سپس در همین مقدمه، تأثیر شاعران پیشین در شعر و اندیشهٔ حافظ بررسی شده است.

در پایان کتاب، علاوه بر شیوهٔ محققانه که همانا جای‌گیری فهرست‌های اعلام، آیات و احادیث و کلمات شرح شده و… است، سه مستدرک وجود دارد که شامل سخنان و انتقادات صاحب‌نظران و دانشمندان حافظ‌پژوه بر حافظ نامه یا ابیات و اندیشه‌‌های شرح داده شده در آن است.

این کتاب، علاوه بر این که یکی از کتب مهم بالینی هر ادبیات‌پژوهی است، کتابی مفید برای مبتدیان حافظ‌خوان و علاقه‌مندان به شعر و غزل حافظ خواهد بود.

عرفان، از مهم‌ترین علوم و ژرف‌ترین و شگفت‌آورترین اندیشه‌هاست. پرورش دنیای درون ذهن، کاملاً در ارتباط با جهان بیرونی است. عرفان، پرورش ذهن و فردیت «من» است و آنگاه تحولی بی‌نظیر در نگرش، ارتباطات، احساسات و رفتارها.

بدون شک اندیشه‌های عرفانی در نزد ملل، اقوام و آیین‌های مختلف، آبشخورهای وسیع و متنوع و نظریه‌پردازان گوناگون دارد. مولوی یکی از مهم‌ترین و مؤثرترین نظریه‌پردازان عرفان ایرانی- اسلامی در عصر خود و پس از آن تا کنون است؛ عارفی که مرزهای زمان و مکان را در هم شکسته و از آنها فراتر رفته است. امروز پس از گذشت قرن‌ها از روزگار مولوی، افراد مختلف در شرق و غرب عالم، اندیشه‌های او را دوست دارند، به آثار او عشق می‌ورزند و چشم‌انداز خود را به جهان پنجره‌ای قرار داده‌اند که مولوی از آن می‌نگریسته است.

زندگی و سیر اندیشهٔ چنین عارفانی همیشه برای ما جالب بوده است. ما به دنبال دنیایی می‌گردیم که اندیشه‌های متفاوت و متکامل را پدید آورده است. شاید می‌خواهیم چنین دنیایی را برای خود بسازیم! از این رو زندگی بزرگان را مطالعه می‌کنیم.

اما نکته‌ای را نباید از نظر دور داشت: زندگی این افراد راویان مختلف دارد. در روایت زندگی بزرگانی که پایه‌گذار اندیشه‌های خاص بوده‌اند و روزگار پر فراز و نشیب داشته‌اند، اغراق و الصاق کژی و راستی، فراوان به چشم می‌خورد. گاه افرادی از سر شیفتگی، به زندگی عارفی چون مولوی، حوادث رویایی و حتی معجزه‌آسا نسبت داده‌اند که حتی مولوی، خود از آنها آگاه نیست!

گاهی هم افرادی از سر ذوق، وقایع راستین زندگی عارف را با چاشنی ذوق درمی‌‌آمیزند تا بدین شیوه، مشتاقانی نو برای اندیشه‌ای ژرف گرد آورند یا مشتاقان پیشین را مشتاق‌تر کنند. و گاه روایت زندگی عارف از خامهٔ بزرگی می‌چکد که شک و شبهه کم‌تر در آن راه دارد. افرادی که محققانه در پی وقایع روزگار عارف برمی‌آیند؛ مگر نه اینکه اندیشه‌وران بزرگ نیز فرزند آدمی‌اند و زندگی آنها نیز نوعی از زندگی آدمیان با ویژگی‌های خاص خویش است؟

استاد مرحوم، بدیع الزمان فروزان‌فر، دانشمند و محقق بزرگ مولوی‌پژوه، در این کتاب روایتی راستین از زندگی مولوی پیش رو نهاده است: روایتی بسیار محققانه بدون هیچ بازارگرمی کاسب‌کارانه، خالی از اغراق با ذکر آبشخور اصلی روایات از کتب و مستندات دست اول از زندگی مولوی.

مرحوم فروزان‌فر این کتاب را در ده فصل تدوین کرده است: آغاز عمر، ایام تحصیل، دورة انقلاب، روزگار تربیت و ارشاد، پایان زندگانی، معاصرین مولانا، آثار مولانا از مشایخ تصوف و علما و ادبا، شهریاران و امرای معاصر، صورت و سیرت مولانا، آثار مولانا،‌ خاندان مولانا.

با اینکه این کتاب یکی از اصیل‌ترین روایات از زندگی مولوی است، استاد فروزان‌فر در مقدمهٔ آن اشاره کرده است: «اکثر مطالب این تألیف نظر به ارتباطی که با عوالم عشق و ارادت دارد، با اصطلاحات مخصوص این طایفه نوشته شده و حمل آن بر ظاهر، خلاف مراد است.»

در پایان کتاب، به شیوه‌ای محققانه فهرست‌های مختلفی از «رجال ونساء»، «اماکن و بلدان»، «کتب و رسالات»،‌«ملل و طوائف» گنجانده شده است. علاوه بر آن، عکس‌هایی جالب منسوب به روزگار مولوی و شجره‌ای از جانشینان او صفحات پایانی کتاب را آراسته است.

این کتاب، تنها یک خواندنی نیست، یک خواندنی خوب… نه! یک کتاب خواندنی خوب و ضمناً هدیه‌ای ویژه به خوانندگان اشاست. کالایی این‌چنین همیشه و در هر دکانی فراهم نیست، جنس ناب است. خودش، سرچشمه است. این تألیف استادانه برای خود یک دورهٔ آموزش است. قدر و ارزش چنین کتابی را مسلماً اهل آن بهتر می‌فهمند.

مطالعهٔ کتاب هم برای محققان و دانشجویان رشتهٔ زبان و ادبیات فارسی مفید خواهد بود و هم برای علاقه‌مندان به زندگی و اندیشهٔ مولوی.