«شاعری در قطار قم-مشهد

چای می‌خورد و زیرِ لب می‌گفت

شک ندارم که زندگی یعنی

طعمِ سوهان و زعفران بانو»
شاید ابیاتی از این دست که با مضامینِ جدید و در فضایی امروزی سروده شده است، همان حلقهٔ مفقودهٔ ادبیاتِ آیینی باشد. اشعاری که در آن اعتقادات و باو‌رهای مذهبی با استفاده از کلام و شیوه‌ای متفاوت، متناسب با ویژگی‌های جامعهٔ امروز سروده می‌شود. «قبله مایل به تو» مجموعه‌‌ای است که شاعر دغدغه‌های مذهبیِ خود را درقطارِ قم-مشهد کنارِ پنجره‌های بقیع  می‌برد:

-‌ بعد هم پشت همان پنجرهٔ رویایی
چشم من محوِ ضریحی که نمی‌دیدم شد
و گاهی در دل آیینه‌های حرم جستجو می‌کند:
-‌‌‌‌‌‌ همان دقیقه که چشمم درست کنج گهرشاد
بدون وقفه به باران امان گریه نمی داد
هزار تکه شد این من، به لطف آینه‌هایت
وشعرهای سید حمید رضا برقعی را با زبان و بیانِ متفاوتی در پیش روی ما قرار می‌‌دهد.
مخاطب در ابتدا قرآن به سر می‌گیرد و به سفر می‌رود و بعد از چهارده منزل در شبِ بی‌‌چتروکلاهی میان ایران و عراق شعرِ عاشقانه می‌خواند:
-‌ حرف چشمان تو مانند غزل‌های ملمع
واژه در واژه کشیدست از ایران به عراقم
و در انتها حسن ختامش را به انتظار می‌نشیند:
-‌ لحظهٔ مرگ چشم در راهم
از تو حسن ختام می‌خواهم
اما در همه جای این خاکِ باران خورده «قبله مایل به تو» است.
با این‌که چند تجربهٔ جدید از شاعر در زمینهٔ دفاع مقدس و عاشقانه در کتاب وجود دارد، کلیت اشعار مانند مجموعهٔ قبلیِ شاعر «توفان واژه‌ها» آیینی است و در آن پرداختن به ابعادِ مختلفِ زندگی، شخصیت، حماسه و مراثیِ اهل بیت از شعارزدگی جلوگیری می‌کند. استفاده از قالب‌های متفاوت (غزل، قصیده، مثنوی، چهارپاره، مسمط و بحرطویل) و مضامین و ظرافت‌های شاعرانه -که رنگ و بوی شعرهای سبک هندی به خودگرفته- ۲۳ شعر مجموعهٔ «قبله مایل به تو» را از یک‌نواختی و تکرار دور ساخته است:
-‌ بیستون دیشب به چشمم جاده‌ای هموار بود
ابن سیرین را خبر کن خواب شیرین دیده‌ام
و یا
مثل آیینهٔ در خاک مکدر شده‌ای
چشم من تار شده یا تو مکرر شده‌ای

لذتی که در خواندن برخی از ابیات وجود دارد شاید به این دلیل است که خیلی از کشف‌های شاعر اتفاقاتی است که بارها برای خومان نیز تکرار شده است و از دیدن آن‌ها با بیان شعر، شگفت‌زده می‌شویم و همین موضوع باعث می‌شود  بدون وقفه این کتاب نسبتاً مختصر را تا آخر مطالعه کنیم.

یادداشت‌های دو استادِ ممتازِ شعرِ کشور نقشهٔ راهِ این مجموعه است: دیباچه‌ای که حاصلِ کلماتِ متفاوتِ استاد محمد علی مجاهدی است و مقدمه‌ای که به قلمِ استاد سید علی موسوی گرمارودی است. طراحی جلد کتاب با علی داوودی است که خودش نیز شاعر است و انتشاراتِ فصلِ پنجم که ناشرِ تخصصی شعر است، کتاب را منتشر کرده است.

یکی از اشعار این مجموعه را با صدایِ شاعر دانلود کنید

http://asha.ir/core/wp-content/uploads/2010/04/sherkhaani-borghei.mp3

شناسنامه کتاب

عنوان	قبله مایل به تو
نویسنده	سیدحمیدرضا برقعی
تصویرگر	-
مترجم	-
ویراستار	-
ناشر	فصل پنجم
گروه مخاطبان	علاقه‌مندان به شعر آیینی
جنسیت مخاطبان	فرقی ندارد
تعداد صفحات	80 صفحه - رقعی
نوبت چاپ	اول: بهار 1390
شمارگان	2200 نسخه
قیمت	3000 تومان
شابک	978-600-6261-03-4

طبق طبع اهالی خانه کتاب اشا این کتاب مزه "قورمه سبزی" می دهد. نوش جان!

کتاب هایی با همین مزه:

• چارلی و لولا
• تحفة الفقراء
• شیوه‌های تقویتِ هوشِ نوزاد
• ن‍ی‍روی‌ دل‍ت‍ا از پ‍ل‍ی‌م‍ی‌ ت‍ا طب‍س
• فردا شکل امروز نیست

سایر مزه‌ها: زیتون شور، قورمه سبزی، آبگوشت، دراژه شکلاتی، شیر مادر، کاسنی

شعر سروده نمی‌شود، زاده می‌شود. زادن غزل هم که گل باغ شعر است، آسان نیست؛ اندیشه‌ای جوان می‌خواهد و کلماتی آتشین و زبانی که با روح درونش، این کلمات را به رستاخیز وادارد. غزل، سرود فصل جوانی و مخاطب آن یا جوان است یا اندیشه‌ای که پیری در آن راه ندارد. این بار هم غزل‌هایی ناب از آفریننده‌ای که همواره اندیشهٔ غزلش جوان است در کتاب دیگر کادو کرده‌ایم و پیش‌کش می‌داریم: «من زنده‌ام هنوز و غزل فکر می‌کنم» سرودهٔ محمد علی بهمنی.

بهمنی شاعری است که شعرش به راستی تا عمق جان نفوذ می‌کند. اهل جنوب است اما جایگاه واقعی او، اعماق روح همهٔ آنهایی است که شعرش را می‌خوانند. کتاب شعر تازهٔ بهمنی را این بار انتشارات فصل پنجم منتشر کرده است. باز هم غزل‌هایی تر و تازه، اشعار واقعی که دوست‌داران شعر بهمنی با مفهوم آن آشنا هستند.

اگر هم با احتمالی اندک، کسی بهمنی را نشناسد، لابه لای غزل‌های این کتاب با او آشنا خواهد شد؛ آنجا که می‌گوید:

من شاعر معاصر قرنی ندیده‌ام

قرنی که در تخیل خود آفریده‌ام…

اگر بگوییم بهمنی در غزل معاصر استاد است، مبالغه نکرده‌ایم. او با شعر قد کشیده است، با شعر نفس کشیده است و شعر را به زوایای زندگی خویش کشانده است. خودش دربارهٔ پیشینهٔ شعرش می‌گوید:

بالغ که شدم، شعر صدای بم من شد

تنها نه صدا، فرصت بیش و کم من شد

او در پیرانه‌سر هم از عشق، تعریفی خوب و نیکو و خاص خویش دارد. در این فوران عقل و تجربه هم، برای عشق جایگاهی متمایز با عقل در نظر می‌گیرد گویی هنوز در عنفوان جوانی است و عشق را با تمام وجودش لمس می‌کند:

عشق عشق است چه بر لوحی زر

بنویسند، چه برگی کاهی

پرسش از عقل چه جایی دارد؟

تا جنون می‌دهدت آگاهی

غیر از آن کوچه که دیوارش نیست

خانهٔ دوست ندارد راهی

همه جای کتاب را دوست داری؛ با آن لحظه‌هایت را تر می‌کنی و با غزل‌ها زندگی می‌کنی. اما جایی هم هست که دلت می‌گیرد! نه از تنگی عرصهٔ زندگی و نه از حس کسالت‌آمیزی که ممکن است در کلام باشد. دلت آنجا می‌گیرد که می‌بینی بهمنی در اندیشهٔ پایان خویش سخن می‌گوید. اما آیا به‌راستی شاعر هم پایانی دارد؟

نه! شاعر را هرگز پایانی نیست. تا وقتی کلامش جان دارد و بر سر زبان‌ها جاری است، شاعر هم نه تنها زنده که همراه با کلامش جاری است.

اوایل که قرار شده بود معرفی شعر بنویسم؛ آقای سردبیر گفته بود: از تکا نباشد.

گفتم آخر چرا؟ تکا که کتاب‌های خوبی چاپ کرده.

گفت: آخر تکا برآمده از بدنهٔ دولت و رانت است و بسیار است و انصافاً راست هم می‌گفت. گفت عوضش، سورهٔ مهر کتاب‌های خیلی خوبی چاپ کرده. از آن‌ها معرفی کن.

گفتم خب سورهٔ مهر هم فلان است و بیسار است.

گفت راست می‌گویی. حالا اگر چاره‌ای نبود عیب ندارد از تکا هم معرفی کنی….

این‌ها را گفتم که بگویم این بار واقعاً چاره‌ای نداشتم. نه این که کتاب دیگری برای معرفی نبود. چرا بود. زیاد هم بود. اما دلم توی این یکی بد جور گیر کرده بود و هرچه بالا پایین کردم، دیدم نمی‌توانم این را روی زمین بگذارم و یک کتاب دیگر دست بگیرم. از همین الآن به آقای سردبیر بگویم که می‌خواهم خیلی بیش‌تر از آن چهارصد-پانصد کلمه‌ای که قرارمان بود بنویسم. لطفأ این یک بار را اجازه بدهید!

قبلأ توی بعضی از جشنواره‌ها، چند شعر خیلی قشنگ از جناب دکتر عباس احمدی شنیده بودم. یک سلام علیک مختصری هم با ایشان داشتم اما هنوز مجموعه‌شان را نخوانده بودم. «جمله‌های معترضه» برای من از خیلی جهات با خیلی از مجموعه‌هایی که تا حالا خوانده‌ام متفاوت بود.

همان‌طور که اسم کتاب هم به ظرافت اشاره دارد، زبان خیلی از شعرها و مخصوصأ موفق‌ترین شعرهای جناب احمدی در این مجموعه، زبان اعتراض است؛ اما نه اعتراضی که دوره‌ای بین شاعران جوان ما مُد شده بود و پر از فضای یأس و منفی‌بافی و سیاه‌نمایی و تاریک اندیشی بود و آدم را یاد آن کوتولهٔ لی لی پوتی کارتن گالیور می‌انداخت که مدام می‌گفت: «ما موفق نمی‌شیم… من می‌دونم…»

و به قول خود جناب احمدی:

خسته نشدید این همه از ابر سرودید؟

یک بار هم از آبی باران بسرایید…

زبان اعتراض عباس احمدی از طرفی زبانی نیست که ایجاد سرخوردگی کند و فکر کنی الآن است که سقف آسمان روی سرت خراب شود و از طرفی مثل بعضی از کارهای مشابه

دیگران باعث نشده که عاطفه و لطافت و طراوت شعر، فدای زمختی و زبری‌های واژه‌های اعتراض آمیز شود؛ بلکه لطافت‌ها و تازگی‌های زبانی که در سروده‌های ایشان دیدم واقعاً ممتاز و شاید کم نظیر بود.

مثلا نگاه کنید:

ضربان صدای او جاری ست: با یتیمی به خنده مشغول است

سر تقسیم سهم بیت المال با صحابه بگو مگو دارد

یا آن جا که درد دل های یک پیرزن فقیر عشایری را می سراید:

روله! منم بی کس و کار؛ با چندسر طفل نازار

در دادگاه غم انگار؛ پروندهٔ ما قطور است

زین تیرهٔ خسته تنها؛ یک تن به جایی رسیده

فرزند نان آور ما ؛ در شهر حالا سپور است

مانند ما اسب دارد مردی که مرکز نشین است

روزی می‌آید… خودش هم؛ در انتظار ظهور است

فکر می‌کنم چیزی که گزندگی اعتراض در زبان شعر عباس احمدی را ملایم و شیرین و دلنشین کرده، یکی دنبال کردن فکر و اندیشهٔ مشخص در شعر، و دیگری تسلط زیاد این شاعر به طنز است. بوی طنزپرداز بودنِ او را در خیلی از شعرهایش می‌توان استشمام کرد و الحق که از طنز-نه به معنای فکاهی و خنده‌آور بودن آن- خیلی هنرمندانه در سروده‌هایش حضور دارد.

فکر می‌کنم این بیت، یکی از شاهکارهای عباس احمدی در بهره‌گیری از طنز در شعر جدّی باشد:

رفوگران تمام جهان رفیق منند

عجیب نیست پر از وصله‌های ناجورم

که با این بیان طنز به شیرینی، نیش خودش را زده و خواسته بگوید، انگار هرکس که دستش به بالاها بند نباشد و رفقایش آدم‌های بی‌بضاعت باشند، باید هم غیر محترم باشند و به او وصله‌های ناجور بچسبانند.

این هم بیت آخر همان شعر:

دوباره شب شد و بر زخم من غزل پاشید

و زخم باعث شعر است بنده معذورم

دلم نمی‌آید بعضی دیگر از امتیازاتی را که به نظر من «جمله‌های معترضه» داشت، نشمارم و مثال نزنم. این روزها بلایی که گریبان‌گیر خیلی از شاعرهای ما شده و آن را نوآوری و حرکت رو به جلو به شمار می‌آورند، به کارگیری واژه‌های ناهنجار یا مدرن در شعر است. البته هیچ‌کس نمی‌تواند دست شاعر را در انتخاب واژهٔ دل‌خواهش ببندد؛ اما شعر، وقتی شعر می‌شود که بتوانی واژهٔ دل‌خواهت را هنرمندانه به استخدام شعر در بیاوری؛ یعنی این کار با دلالت هنری همراه باشد. اتفاقأ عباس احمدی هم از این واژه‌ها زیاد در شعرهایش آورده اما تسلط او به زبان شعر، باعث شده که نه تنها احساس ناهنجار بودن از این کلمات نکنیم، بلکه فکر کنیم شاعر، موفق به هنجارسازی جدیدی شده که این جدید بودن و آن هنجار بودن، دل‌نشینی شعر را مضاعف می‌کند:

بی تو مولا سخت احساس تباهی می‌کنم

می‌نشینم گوشه‌ای افکار واهی می‌کنم

گرچه من پول هواپیما ندارم؛ در خیال

با کبوترها دلم را زود راهی می‌کنم

نمونه‌های خیلی زیبایی از شعر سهل و ممتنع را در «جمله‌های معترضه» دیدم که واقعاً برایم لذت بخش بود. به ذکر همین یک مصراع که در رثای امام جواد علیه السلام آمده اکتفا می‌کنم:

دنیا برای بار نهم بی امام شد

دکتر عباس احمدی با «جمله‌های معترضه»اش به خوبی نشان داده که هم به یک زبان شعری متشخص و قوی دست پیدا کرده و هم اندیشهٔ شفاف و محکمی پشت سروده‌هایش هست و از همه مهم‌تر این‌که تکلیف خودش را با شعر مشخص کرده و خیلی خوب می‌داند  که از شعر چه می‌خواهد و خودش را به چه چیزهایی متعهد می‌داند و می‌خواهد به کدام نقطه برسد.

به قول خودش:

در انتظار منجی‌مان ایستاده‌ایم

در ایستگاه آخرمان: شعر، انتظار…

«جمله های معترضه» هم آیینی دارد، هم شعر مقاومت، هم اجتماعی، هم عاشقانه و هم طنز.

هم غزل دارد، هم قصیده، هم مثنوی، هم سپید، هم چهارپاره ، هم رباعی ، هم دوبیتی و هم نقیضه.

طبیعی است که همهٔ شعرهای این مجموعه در یک سطح کیفی نباشند و این اوصاف، مربوط به بهترین نمونه‌های این مجموعه بود که البته کم هم نیستند.

دلم نمی آید فقط یک شعر از این مجموعه را برایتان انتخاب کنم.

آقای سردبیر! جان مادرت هیچ کدامشان را حذف نکن!

■

ماه می آید از خم کوچه، چهره ای دائم الوضو دارد

پینه بر دست هاش و نعلینش اثر وصله و رفو دارد

مرد تنهاست، مرد غمگین است، کمرش از فراق خم شده است

ساغر شادی اش اگر خالی ست، باده ی غم سبو سبو دارد

ضربان صدای او جاری ست: با یتیمی به خنده مشغول است

سر تقسیم سهم بیت المال با صحابه بگو مگو دارد

باز امروز بغض نخلستان تا به سرحدّ انفجار رسید

باز امشب به استناد کمیل، ماه با چاه گفتگو دارد

کاه گل های کوچه مرطوب اند، اشک دیوار را درآورده ست

ناله ی خانم جوانی که، هر چه دارد علی از او دارد

-از دو دستش طناب بگشایید، مبریدش به مسلخ بیعت

دیگر او را کشان کشان مبرید، ایهااناس! ابرو دارد

گرچه در بند غربت، از این شیر، گرگ های مدینه می ترسند

ذوالفقارش هنوز برّان است، شور “حتی تقاتلوا” دارد

حبّ او از نتایج سحر است، باش تا صبح دولتش بدمد

آن صنوبر دلی که می باید پیش او سرو، سر فرود آرد

…

چارده قرن بعد خیلی ها دم از او می زنند، اما مرد

همچنان خار بر دو چشمش هست، همچنان تیغ در گلو دارد

یکی از شعرهای این مجموعه را بشنوید:

http://asha.ir/core/wp-content/uploads/2010/04/jomle-motareze.mp3

سه سال پیش از این، توی یک کتاب‌فروشی شاگردی می‌کردم. آن وقت‌ها، سنتی نانوشته ساختم برای خودم. سنتی که حکم می‌کرد روزی چند کتاب بردارم، همان‌جا بخوانم، پولش را بگذارم توی دخل و بر دارم با خودم ببرم خانه… یا اولش تقدیم‌نامچه‌ای بنشانم و بگویم: بانو! تقدیمت.

قندِ مکرر بود. هم خوانشش، هم خریدش و هم هدیه دادنش. از قِبَلِ آن سنتِ فراموش شده، حالا کتابی به دست گرفته‌ام که بسیار خواندنی است اما به چند دلیل زیاد دیده نشده است.

انتشارات نیستان، در میان کتاب‌فروشان به شدت به رفتار غیر حرفه‌ای شهره است. و طبیعی است که این شهرتِ بد، به توزیعِ نامطلوب کتاب‌هایش منجر شود. و شده است. از آن جمله، دفترِ غزلِ «ترنّم داوودی سکوت» از «قربان ولیئی» است. آه… غزل:

طوفان به پا شد این هیجان را نگاه کن

امواج بی‌قراری جان را نگاه کن

فرخنده باد زلزله در سرزمین روح

این کوه‌پاره‌های روان را نگاه کن

هموار شد زمین و چه آفاق دیدنی است

پیدایی جهانِ نهان را نگاه کن

قربانِ ولیئی در این مجموعه، شیرین‌زبان است. قند دارد… اما بی‌درد نیست:

دیگر این مویه‌های دلتنگی

به دل من نمی‌زند چنگی

گریه کردم غزل غزل خود را

هر غزل شد الهه‌ای سنگی

و از این دست نیز می‌سراید:

این پرده را کنار بزن تا ببینمت

بی‌پرده در تمام زوایا ببینمت

چون طورم و به سینهٔ سینا نشسته‌ام

یا نور! جلوه کن که در اغما ببینمت

و چطور دلم بیاید و از این غزل نیاورم؟:

این خون کیست روی زمین موج می‌زند؟

بر آن ستاره‌های یقین موج می‌زند

قطعاً گلوی تشنهٔ دریا بریده است

ور نه، چرا… چگونه… چنین موج می‌زند؟

وحی است این، گلوی که را تیغ بوسه زد؟

هر سوی، سوره‌های مبین موج می‌زند

از بدی رفتار نیستان با کتاب‌فروشان گفتم، اما بگذار بگویم از کتاب‌سازی خوبش در محصول «ترنم داوودی سکوت» که قطع و کاغذ و طراحی جلدِ خوبی دارد و از این بابت، باید تحسینش کرد.

………………………………..

دوبیتی هم دو دست از دست داده ست

دلم تنگ است یا باب الحوائج

………………………………..

این تنها دوبیتی جهان است که دست هایش را تقدیم به علمدار بی دست کربلا کرده.

باید شاعر باشی تا بفهمی داشتن یک مجموعهٔ شعر، فقط و فقط برای حضرت عباس علیه السلام و فقط و فقط در قالب دوبیتی و  تنها با مضمون «دست»؛ کاری است که یک شاعر خوابش را هم نمی‌تواند ببیند مگر این‌که دست‌های خود ابوالفضل علیه السلام در دست شاعر باشد.

«از این دست» مجموعهٔ ۱۳۳ دوبیتی از شاعر خوب خوزستانی مقیم قم، سید حبیب نظاری است که مرکز آفرینش‌های ادبی حوزهٔ هنری قم آن را منتشر کرده است. کلمهٔ «دست» بالاترین بسامد این ۱۳۳ دوبیتی است و شاعر به عمد و شاید به نذر این کلمه را در تمام این دوبیتی‌ها تکرار کرده است، بی آن‌که دوبیتی‌ها بوی تکراری بودن بگیرند یا ایجاد د‌ل‌زدگی کنند.

هنر سید حبیب نظاری هم در این مجموعه همین است که با تمرکز بر یک سوژه (دست) یک دنیا تصویر نو و زیبا و یک دریا مضمون متنوع و دل‌پذیر خلق کرده است.

دوبیتی‌هایی که برای خود دوبیتی نیز سرشار از افتخار و نوآوری هستند.

مهمان چند دوبیتی «از این دست» باشیم:

■

دو دست مهربان آن سپیدار

کنار رود افتادند انگار

غم آن دست‌ها را منتشر کن

دوبیتی! دست روی دست مگذار

■

تو احساس مرا دریاب ای رود

لبم را تر نکن از آب ای رود

تو که دستی نداری تا بیفتد

به سوی خیمه‌ها بشتاب ای رود

■

برادر با برادر دست می‌داد

برای بار آخر دست می‌داد

چه احساس قشنگی ظهر آن روز

به عباس دلاور دست می‌داد

■

می من! بادهٔ من! مستی من!

فدای تو تمام هستی من

دل چشم انتظار کودکان را

مبادا بشکند بی دستی من

■

به آن گل‌های پرپر بوسه می‌زد

به روی سینه با هر بوسه، می‌زد

به قرآن؟ نه، برادر داشت انگار

به دستان برادر بوسه می‌زد

■

به چشمش تیر بود اما نگاهش…

چه رازی داشت با مولا نگاهش؟

بدون دست می‌گیرد در آغوش

تمام خیمه‌ها را با نگاهش

و این دوبیتی که هنرمندانه با رباعی دست داده است:

دوبیتی! ناگهان دستان آن ماه…

گلوگیر است این اندوه جان‌کاه

رباعی باش و بشکن بغض خود را

لا حول ولا قوهٔ إلا بالله

آخرین بار که شعر خواندی کی بود؟ ماه پیش؟ هفته پیش؟ همین یک ساعت پیش؟… چه می‌خوانی؟ از شاعران سنتی یا نو؟ حماسی، تعلیمی یا غزل؟

می‌خواهی با شعر رها شوی؟ می‌خواهی از مکان و زمان بیرون بزنی و با ترنم کلمات، روحت را تازه کنی؟ با یک کتاب شعر ناب چطوری؟ کتابی ناب از شاعری خاص، همان چهرهٔ ماندگار غزل امروز که «گاهی دلش برای خودش تنگ می‌شود»: محمد علی بهمنی.

کتاب، خیلی تازه نیست اما هر وقت هر کدام از شعرهایش را بخوانی، یک دنیا تازه می‌شوی. اگر هم خوانده باشی که چه بهتر! دوباره کتاب را دست بگیر و بخوان، ببین چه شوری در غزل است وقتی که می‌گوید:

«پژواک خودم بود و خودم را نشنیدم

ای هرچه صدا، هر چه صدا، هر چه صدا تو»

یا

«می‌نوشمت که تشنگی‌ام بیشتر شود

آب از تماس با عطشم شعله ور شود»

یا

«بوی کافور گرفتم، نفحاتی بفرست

با تو ام، عشق! گلابانه حیاتی بفرست

هر چه از خاک سرودم، به سماعم نکشاند

هم از افلاک برایم کلماتی بفرست»

سپیدهایش هم شورانگیزند و بلافاصله ته ماندهٔ ذهن می‌شوند. از میان این سپیدها، برخی خیلی کوتاهند گاهی هم صفحه‌ای یا دوصفحه‌ای را می‌گیرند، اما برای ته‌نشین شدن، نیاز نیست خیلی تکرار شوند:

«باران گفت

نمی‌بوسمت

سرما می خوری»

یا

«و ندانستی

آینه

پژواک من است

نه تو»

این همهٔ یک شعر سپید است!

«چتر برای چه؟ خیال که خیس نمی‌شود» کتاب شعری است از محمد علی بهمنی؛ شاعری که به همراه دوست دوران جوانی‌اش- حسین منزوی- بانی جریانی در شعر امروز به طور اعم وغزل معاصر بطور اخص شدند که حاصل آن روی آوردن هزاران شاعر جوان به غزل بود.

این کتاب در دو دفتر تنظیم شده است: اولی که سراسر غزل است و غزل ناب، «چتر برای چه؟» نام دارد و دومی که اشعار سپید اوست «خیال که خیس نمی‌شود»

کتاب با شعری تکان دهنده شروع می‌شود:

«من پنجره‌ای باز شده رو به شمایم

دیوار نمی‌خواست خودم را بسرایم

ماندم که در آن آجر و این شیشه چه فرق است

وقتی که کسی هوش ندارد به صدایم»

و با شعری تکان دهنده‌تر تمام می‌شود:

«از من نه! از زمانه بپرسید

از این همه رسانه بپرسید

پیداترین گمشدگانیم

از قفل سرد خانه بپرسید»

«شعر اگر نه آینهٔ روزگار باشد خود شعر نیست، که روزگار را هیچ زبانی به شفافیت شعر ترجمان نبوده است» این جمله را آقای ناشر –که موسسهٔ توسعهٔ کتاب ایران، تکا، باشد-  در پیش‌گفتار تمام کتاب‌های مجموعهٔ شعری‌ش آورده‌است. یکی از برتری‌هایی که برای بزرگ‌شاعران کهن برمی‌شمارند هم همین است؛ همین آینهٔ روزگار بودن؛ همین که در شعرشان، سوای همهٔ چیزهای دیگر، حال و هوای مردم زمانه‌شان را هم می‌شود نفس کشید. نشر تکا اما بنا نیست به شعر کهن بپردازد.

نشر تکا را این روزها همه می‌شناسند. هرازگاهی، یکی از شاعران آشنا، در وبلاگش خبر می‌دهد که نام و شعرش به مجموعهٔ بزرگ این انتشارات افزوده‌شده‌است. خوش‌ذوقی ناشر در دست‌چین کردن شاعران باعث شده این اتفاق برای آ‌ن‌ها –خاصه جوان‌ترها- مایهٔ افتخار و اعتبار باشد. اما این میان هستند شاعرانی که نشر تکا چیزی به بزرگی نام‌شان اضافه نکرده‌؛ بلکه نام آن ها باعث اعتبار مجموعه شده‌است. همان کسانی که شعرشان به راستی آینهٔ روزگار ماست. جلیل صفربیگی یک نفر از این شمار است.

آقای صفربیگی به اندازهٔ اشعارش آشنا نیست. بسیاری از دوبیتی‌ها و رباعی‌هایش را، بی آن‌که نام خوش را بیاوریم یا حتا بدانیم، برای هم خوانده‌ایم و ارسال کرده‌ایم. بعضی‌ها او را به‌ترین رباعی‌سرای معاصر می‌دانند. این هم اگر نباشد، همین که در این روزگار کم‌رونقی شعرخوانی، اشعارش روی زبان‌های ما و بر صفحهٔ گوشی‌هایمان هست، کم چیزی نیست.

جلیل صفربیگی غزل و شعرهای سپید کوتاه هم کم ندارد. گزیده‌ای از این شعرها و دست‌چینی از به‌ترین رباعی‌ها و دوبیتی‌هایش را نشر تکا، در کتابی هم‌نام با وبلاگش منتشر کرده: واران. اگر خیال دارید کلکسیون شعرهای تکا را جمع کنید، از همین یکی آغاز کنید. اگر هم‌چه خیالی ندارید، لااقل این یکی را از دست ندهید!

زیاد اتفاق نمی‌افتد وقتی توی کتاب‌فروشی ایستاده‌ای و قرار است کتاب شعری را بخری، وقتی کتاب را توی دستت می‌گیری و یک صفحه را باز می‌کنی، سرشار از لذت شوی.

خانم اجازه «غنچه» «بنفش» مرا شکاند

یک مشت هم تراشه به سرو صورتم تکاند

خانم اجازه من که گناهی نداشتم

اینجا نشسته بود و به من مزه می‌پراند

شاید این اتفاق به خاطر زبان ساده و صمیمی شاعر باشد و روانی ابیات که با فضایی آشنا برای همهٔ مخاطبان به تصویر کشیده شده است. البته وجود تعابیر نو در کتاب نیز در جای خودش به زیباتر شدن کتاب کمک شایانی کرده است.

«نامی که در مسیر خودش اشتباه کرد

آمد شناسنامهٔ من را سیاه کرد»

برای خوانندهٔ کتاب مصداق ذهن خلاق و پرکار شاعر است که با قریحهٔ خوش او برای سرودن این ابیات هم داستان شده است. اگر چه این زیبایی و شاعرانگی نه تنها در ابیات و غزل‌های عاشقانه که در غزل اجتماعی این کتاب نیز  آشکارا به چشم می‌خورد.

توجه همه را جمع کرده روی خودش

کبوتری که سر بام رفته توی خودش

سر و صدای خیابان صدای شلیک و …

فرار کرده از این‌ها به بغ بغوی خودش

«دو پیراهن جلوتر از خودم» دارای ۳۰ غزل به انتخاب نویسنده است که سرشار از ابیات ناب و لحظات شاعرانه است و خواندن آن برای هر خواننده لذت بخش است.

نمایش‌گاه بین‌المللی کتاب تهران. همین‌طور که غرفه‌های کم نام و نشان را زیر سبیلی رد می‌کنم و به دنبال یک ناشر پرکار و معتبر می‌گردم، در غرفهٔ مؤسسهٔ مطالعات تاریخ معاصر ایران یکی از دوستان را می‌بینم.

او پشت به قفسه‌ها ایستاده و من روبروی او. هنوز چند ثانیه از شروع احوال‌پرسی نگذشته که نگاهم روی کتابِ پشتِ سرش جا می‌ماند. کتابی با طرح جلدی جذاب و عنوانی جذاب‌تر.

سعی می‌کنم فعلا سراغش نروم تا احوال‌پرسی‌ها تمام شود و بعد با خیال راحت زیر و رویش کنم. اما نمی‌شود. نام نویسنده را که می‌بینم طاقت نمی‌آورم و برش می‌دارم. «دگرخند؛ درآمدی کوتاه بر طنز و هزل و هجو در تاریخ و تاریخ معاصر»؛ نوشتهٔ دکتر علی موسوی گرمارودی.

انتظار دیدنِ هر اسمی را به عنوان نویسندهٔ این کتاب داشتم غیر از علی موسوی گرمارودی. شاید برای‌تان جالب‌تر باشد اگر بدانید که یکی از به‌ترین و علمی‌ترین کتاب‌های موجود در زمینه‌ٔ تاریخ طنز همین کتاب است.

دکتر گرمارودی یک فصل از این کتاب را مثل اغلب کتبی که با طنز در ارتباطند به تعریف طنز و هجو و هزل پرداخته و در فصلی دیگر به طور کامل دیدگاه قرآن و روایات را دربارهٔ این مقوله بیان کرده ‌است. شاید تسلط گرمارودی بر قرآن عاملی شده تا این فصل از «دگرخند» فصلی متمایز و برجسته باشد.

«نقیضه‌ها»، «طنز در متون گذشته» و «روزنامه‌های فکاهی» از دیگر بخش‌های این کتاب ارزش‌مند است.

با چیزهایی که گفتم شاید این‌طور به نظر برسد که این کتاب ویژه‌ٔ گروهی خاص مثل محققان است، اما وجود نمونه‌های ناب و غنی در جای‌جای دگرخند باعث شده تا این کتاب در کنار ارزشِ علمی‌ای که دارد تفاوت چندانی با یک کتاب طنز نداشته باشد.

***

راستش خاطرم نیست که از آن دوست چه‌طور جدا شدم و خداحافظی کردم!

شنــــاس‌نامهٔ کتـاب
عنوان:	دگرخند؛ درآمدی کوتاه بر طنز و هزل و هجو در تاریخ و تاریخ معاصر
ناشر:	مؤسسه مطالعات تاریخ معاصر ایران
گروه مخاطبان:	طنز دوستان و طنزنویسان
نویسنده:	علی موسوی گرمارودی
شماره‌گان:	۱۲۰۰ نسخه
نوبت چاپ:	اول / زمستان ۸۰
تعداد صفحات:	۳۸۸ رقعی
قیمت:	۱۹۵۰ تومان
شابک:	۲-۳۴-۶۳۵۷-۹۶۴

گریه‌های امپراطور اولین مجموعه غزلِ فاضل نظری است که در سال ۸۴-۸۳ به همت نشر هزاره‌ی ققنوس وارد بازار شد و مورد استقبال مخاطبان عام و هم‌چنین منتقدان قرار گرفت که نظری را در بین هم‌نسلان خود، از لحاظ حرفه‌ای برتری بخشید.

روانی ادبیات، درون مایه‌ٔ قوی و گسترهٔ دانش واژه‌گانِ شاعر، وی را در انتقال مفاهیم نهفته در ذهن و دلش به خوبی یاری کرده است.

مورد دیگری که اشعار این کتاب را برای مخاطبانش جذاب می‌کند، ردیف‌های زیبا و رندانهٔ غزلیات است. مثل عوض شدست، که بمیرم، عاشقت شدست، به هم می‌ریزد، از ماه، پرشدست و…

اما آن‌چه بیش‌تر ناخودآگاه مخاطبان را به سوی اشعار این کتاب می‌کشاند، تأثیرپذیری ابیات، از اشعار قدمایی چون حافظ و سعدی است، که سال‌های سال‌ آشنای ذهن ایرانیان بوده است.

این بیت از فاضل نظری:

یوسف فروختن به زرناب هم خطاست

نفرین اگر تو را به تمام جهان دهم

را با این بیت از حافظ مقایسه کنید:

یار مفروش به دنیا که بسی سود نکرد

آن که یوسف به زر ناسره بفروخته بود

به هر حال مطالعهٔ اشعار و کتاب‌های فاضل نظری برای مخاطبان لذت بخش و برای شاعران جوانی که دوست دارند شعر را به صورت جدی و حرفه‌ای دنبال کنند، راه‌نما است.