در جنوبِ شرقِ کشورِ خودمان ترانه‌هایی تک‌بیتی داریم که غالباً نامکتوب‌اند و سینه به سینه میان بلوچ‌های این سرزمین نقل شده‌اند.

دوستِ مستندسازی دارم به نام محمدعلی هاشم‌زهی. هم‌نشینی در هتلی در مشهد و شنیدنِ خاطراتِ فیلم‌سازی‌اش در زابل و جذابیتِ رفت و آمدهایش به افغانستان، بهانهٔ شروع رفاقتمان بود. شب‌نشینی‌هایِ سه روزه‌ای که اختتامیهٔ یک جشنوارهٔ فیلمِ داخلی فراهم کرده بود.

بُعدِ مسافت و گرفتاری‌هایِ همیشگی کاری کرده تا تنها راهِ خبر گرفتن از این رفیقِ قدیم، به دیدارها در جشنواره‌های فیلم‌سازی محدود شود.

تا اینکه آبانِ پارسال فیلمش –لیکو- در یکی از بخش‌های جشنوارهٔ «سینما حقیقت» نامزد جایزه شد و با بُردنِ جایزه، خوشحال‌ترم کرد.

بگذریم، داستان چیز دیگری است:

بهمنِ همان سال، دوستِ دیگری برایِ تدوینِ پرونده‌ای ژورنالیستی، روی موضوعِ ترانه‌هایِ قومی تحقیق می‌کرد. چرخ زدن بینِ کتاب‌هایِ منتشر شده دربارهٔ این موضوع، گذرم را به کتاب‌هایِ نشرِ مشکی انداخت تا با  «صد سیاوچمانه» (سروده‌هایِ کردی) و «صد آساناک» (سروده‌هایِ ترکیِ قشقایی) آشنایم کند. آخرِ این گذر به دیدنِ کتابِ دیگری از این سه‌گانه به نام «صد لیکو» (سروده‌هایِ بلوچی) با گردآوری و برگردان منصور مؤمنی ختم شد.

منِ بلوچستان ندیده، اصلاً نمی‌دانستم در جنوبِ شرقِ کشورِ خودمان ترانه‌هایی تک‌بیتی داریم که غالباً نامکتوب‌اند و سینه به سینه میان بلوچ‌های این سرزمین نقل شده‌اند. سروده‌هایی که به «هایکو» -این ژانرِ شناخته شدهٔ ادبیاتِ ژاپن- پهلو می‌زند.

از فاصلهٔ ۷۶۶۰ کیلومتری بین فرهنگ تهران و توکیو که بگذریم، و  ۱۵۶۷ کیلومتر بینِ تهرانِ و زاهدان را هم گز نکرده باشیم، یک کتاب روبه‌رویِ ماست به نام صد لیکو، از نشرِ مشکی.

لیکو یا همان که بسیاری آن را به آوازی بلوچی می‌شناسند، تک بیت‌هایی در وزن هجایی است که با هم‌راهیِ سازِ «سروز» یا همان «قیچک» خوانده می‌شود. زنانِ بلوچ هنوز هم آن را هنگام سوزن زدنِ نقش‌هایِ دو هزار ساله رویِ پارچه‌هایِ رنگین، زمزمه می‌کنند.

لیکو بیانِ جریانِ زندگی‌ست. می‌توان در آن هر لحظه منتظرِ حادثه‌ای تازه بود؛ حوادثی قریب و بعید، که گاهی درکِ رابطهٔ مضامینِ دو مصراع را با سختی مواجه می‌کنند. در این حال، بدونِ آگاهی از واقعیتِ فرهنگ و زندگی در بلوچستان نمی‌توان توجیهی برای دوریِ مصراع‌ها از هم‌دیگر یافت.

منصورِ مؤمنی این صد سرودهٔ دو-سه خطیِ اهالیِ  بلوچستان را در ۱۲۰ صفحهٔ پالتویی گردآوری و ترجمه کرده و در آخرِ کتاب هم، ما را با ضمیمهٔ صد لیکو به زبان اصلی غافل‌گیر می‌کند.

شناسنامه کتاب

عنوان	صد لیکو
نویسنده	مردم بلوچستان
تصویرگر	-
مترجم	منصور مؤمنی
ویراستار	-
ناشر	نشر مشکی
گروه مخاطبان	علاقه‌مندان به فرهنگ عامیانه
جنسیت مخاطبان	فرقی ندارد
تعداد صفحات	120 صفحه پالتویی
نوبت چاپ	دوم - 1388
شمارگان	1000 نسخه
قیمت	2200 تومان
شابک	964-8765-12-0

طبق طبع اهالی خانه کتاب اشا این کتاب مزه "دراژه‌ شکلاتی" می دهد. نوش جان!

کتاب هایی با همین مزه:

سایر مزه‌ها: زیتون شور، قورمه سبزی، آبگوشت، دراژه شکلاتی، شیر مادر، کاسنی

تا به حال به مسئله‌ای نظیر این برخورد کرده‌اید که اعداد ۱ تا n² را در خانه‌های یک مربع n*n به گونه‌ای آرایش دهید که مجموع عددهای واقع  در هر سطر و ستون و دو قطر، برابر مقدار ثابتی شود؟

زمانی که در دورهٔ راهنمایی تحصیل می‌کردم، یکی از معلمانِ ریاضی این مسئله را با یک مربع ۴*۴ طرح کرد و قول داد برای هرکس که بتواند این مسئله را حل کند، نمرهٔ خوبی در نظر بگیرد. بعد از آن، یک تکه کاغذ که روی آن یک مربع ۴*۴ کشیده شده بود دستم بود و مدام حالت‌های مختلف اعداد را بررسی می‌کردم.

یک روز برای انجام کاری به منزل مادربزرگم رفته بودم که خالهٔ عزیز آن تکه کاغذ را دستم دید و پرسید که چیست. من هم تمام ماجرا را تعریف کردم. گفت بیا بنشینیم هرطور شده حلش کنیم. نزدیک به دو-سه ساعتی رویش کار کردیم.

همه چیز خوب بود، فقط یک ستون درست در نمی‌آمد. خیلی با آن کلنجار رفتیم. آن‌قدر برایم لذت‌بخش بود که از زمان غافل شده بودم.

وقتی به خودم آمدم که صدای آونگِ ساعت‌ عین چکش خورد توی ملاجم. آه چقدر دیر کرده بودم. بدوبدو داشتم وسایلم را جمع می‌کردم که دایی‌جان از راه رسید. ایشان هم -که از شیفتگان علم ریاضیات هستند- موضوع را جویا شد. من هم به ناچار آن‌چه را که باید، گفتم. گفت: کمی صبر کن. بعد رفت سروقت کتاب‌هایش و یک کمی که کمدش را تکاند، کتابی را آورد و به من داد.

-          بیا! راه‌حلِ مسئله را  این تو می‌توانی پیدا کنی.

وای! داشتم بال در می‌آوردم. یار در کوزه و ما گرد جهان می‌گردیم! آن‌قدر کیفورِ حل مسئله بودم که یادم نمی‌آید وقتی رسیدم خانه بابت دیرکرد با چه کیفیتی تنبیه شدم…

نام آن که کتاب چه بود؟

«سیری در عددهای طبیعی» تألیف جلیل الله قراگزلو. از بخش‌های جذاب دیگر کتاب، معادله‌های سیال است، معادله‌هایی که بیش از یک جواب دارند. مبحثی آن‌قدر شیرین که قابل وصف نیست. مسائلی که همهٔ آن‌ها با قالبی خاص حل نمی‌شوند و خلاقیت را به چالش می‌طلبند. این کتاب را انتشارات فاطمی منتشر کرده است.

«ایوان عزیز! یک دستور فوری. منجمین چیز عجیبی در کیهان کشف کرده‌اند، از یک کهکشان به کهکشان دیگر، خط سیاه اسرارآمیزی کشیده شده است! هیچ‌کس نمی‌داند موضوع از چه قرار است. بهترین رادیوتلسکوپ‌ها، تلسکوپ‌های نوترونی و جاذبه‌ای نتوانسته‌اند پرده از این راز بردارند. امید همه تنها به توست. فوراً به طرف ستارگان آ. ت. د-۱۵۸۷ پرواز کن!
… معلوم شد آوارگان بین ستاره‌ها که من زمانی برای آن‌ها سیارهٔ کوچکی ساخته بودم، سیارهٔ خود را به مناسبت این‌که به تکه‌های کوچکی تقسیم شده بود از دست داده و دوباره بی‌پناهگاه باقی مانده‌اند. این‌ها برای این‌ که بیش از این در کهکشان‌های بیگانه سرگردان نمانند، تصمیم گرفتند ساختمان عظیمی برای همهٔ مسافرین فضایی بسازند. این مهمان‌خانه، تقریباً از همهٔ کهکشان‌های غیر مسکونی می‌گذشت. می‌گویم تقریباً همه، زیرا آوارگان، بعضی از کهکشان‌های غیر مسکونی را خراب کرده بودند و از باقی‌ماندهٔ آن‌ها برج‌های مهمان‌خانه را ساخته بودند.
مهمان‌خانه کاملاً مجهز بود: در هر اطاق آن شیرهایی بود که پلاسمای سرد و گرم در آن‌ها جریان داشت! در صورت تمایل می‌شد شب به صورت گردهای اتمی درآمد و صبح دوباره به حالت اول برگشت!
مهم‌تر از همهٔ این‌ها، مهمان‌خانه بی‌نهایت اطاق داشت. آوارگان امیدوار بودند که به این ترتیب هیچ مسافری در فضا سرگردان نماند و به جملهٔ ناراحت کنندهٔ «اطاق خالی نداریم» بر نخورد.
… در مقابل پنجره، صفی به نوبت ایستاده بودند که انتهای آن، جای دوری، نزدیکی‌های ابرهای «ماژلان» گم می‌شد. این صداها پیاپی به گوش می‌رسید:
«دو تمبر کهکشان «آندرومدا» را با تمبر «سیروس» عوض می‌کنم!»
«چه کسی تمبر سال ۵۷ سدة فضایی را دارد؟»
- این‌ها کیستند؟

- کنگرهٔ تمبرشناسان بین کهکشان‌ها.

- و عدهٔ آن‌ها زیاد است؟

- عدهٔ آن‌ها بی‌نهایت است. از هر کهکشان یک نماینده آمده است.

- ولی آن‌ها را چه‌طور جا می‌دهید؟ آخر جانورشناسان فضایی فردا خارج خواهند شد.

- نمی‌دانم. پنج دقیقه‌ای است که دربارهٔ همین مطلب با مدیر صحبت می‌کنم.

ولی مسئله کاملاً پیچیده بود و این پنج دقیقه (همان‌طور که در زمین هم اغلب پیش می‌آید) درست یک ساعت طول کشید…»

آن‌چه در بالا خواندید، بریده‌ای بود از کتاب «داستان مجموعه‌ها»، اثر نااوم یاکوله ویچ ویلنکین، با ترجمهٔ استاد پرویز شهریاری. این کتاب همان‌گونه که از اسم آن برمی‌آید، کتابی‌ست ساده و جذاب، دربارهٔ ریاضیات.

ویلنکین در این اثر سعی کرده است خواننده را آن‌چنان در فضای ریاضیات غرق کند تا او احساس نکند که دارد ریاضیات می آموزد و به هیچ وجه، تلاش او برای فهم مفاهیم، آزاردهنده و ملال‌آور نباشد. او کوشیده است از زبانی طنزآمیز و شیرین بهره ببرد و مترجم هم با آگاهی کامل برای انتقال این ظرافت به خوانندهٔ فارسی‌زبان، تلاش خود را به کار بسته است.
در جای‌‌جای کتاب، با مفاهیم و موضوعاتی برخورد می‌کنیم که به خاطر زبان ویلنکین -حتی اگر تکراری هم باشند- برای ما جذاب و جادویی جلوه می‌کند. آن‌چه بیش از هرچیز مهم است، رابطه‌ای است که او میان زندگی، واقعیت و خیال برقرار کرده است.