سفرنامه‌خوانی از کارهایِ لذت‌بخشی است که جغرافیا را با تاریخ پیوند می‌زند. اگر فردی مطلع و خوش‌ذوق سفرنامه را نوشته باشد، خواندنش را لذت‌بخش‌تر هم می‌کند.

البته در فرهنگِ جهان‌گردانِ مسلمان و همچنین ایرانی همچون ابن جبیر و ناصر خسرو، سفرنامه‌نویسی از سده‌های نخستینِ اسلامی رایج بوده، ولی در دورهٔ قاجار رونقِ دوباره یافته است. تحفةالفقرا هم از سفرنامه‌هایی است که در دورهٔ قاجار نوشته شده است.

از متن کتاب:

سه شنبه چهاردهم شعبان المعظم: سه ساعت از روز گذشته وارد کاشان شده، در کاروانسرای نو که میرزا مهدی نام در عهدِ آقا محمدخانِ مرحوم ساخته است، منزل شد. این کاروانسرا ده سوگ [طرف] دارد و دو طبقه است و از بازار راه‌ها دارد که مالِ [چارپایان] با بارِ داخلِ صحن و بالاخانه و پشتِ بامِ کاروانسرا می‌تواند شد. هوا سالم، میوه‌جات فراوان و ارزان است.  چهارشنبه پانزدهم شعبان المعظم: به زیارت بارگاه حبیب بن موسی (علیه السلام) رفتم. مقبرهٔ مرحوم حاجی سیدتقی پشت مشهدی که در اطاقِ بزرگِ صحنِ امام‌زاده واقع شده، زیارت شد. این بقعه و صحن خیلی باشکوه و ممتاز ساخته شده است. در شرحِ احوالِ این امام‌زاده چیزهایی گفته شد و شنیده شد، والله اعلم بعد از آن مسجدِ جامع هم که در سنه ۸۹۷ عمارت شده، زیارت شد. چندان تکلفی ندارد. بیرون از مسجد جمعیتی زیاد از زن و مرد مجتمع شده، درویشی مجلس گرفته داستانِ نادرشاه می‌گفت و زن‌ها بی‌جهت گریه می‌کردند

صفاءالسلطنه کیست؟

میرزا علی نائینی مشهور به صفاءالسلطنه نائینی از رجالِ دورهٔ ناصرالدین شاهِ قاجار بود. پدرش از بزرگان منطقهٔ نائین و دائی‌اش از رجال و منشیانِ دربارِ محمد شاهِ قاجار -پدرِ ناصرالدین شاه- بود.

او تا ابتدایِ جوانی در نائین درس خواند، اما بعد پدرش او را به اصفهان نزدِ دائی‌اش فرستاد تا امورِ دیوانی را بیاموزد و بتواند در آینده منشیِ یکی از رجالِ قاجار بشود. البته اینطور هم شد و میرزا علی بعد از چند سال درس خواندن توانست تجربیاتِ زیادی کسب کند.

بعد از آن‌که دائی از اصفهان به تهران مهاجرت کرد، با استفاده از نفوذِ او که کمی بعد به منصبِ وزارتِ قزوین -همان استانداری- رسیده بود، توانست در تهران به ادارهٔ انطباعات راه پیدا کند. اداره‌ای که تا بیست سال بعد از آن صفاءالسلطنه در آن به کارِ تحریر، تدوین و انتشارِ مطالبِ مختلف در روزنامه‌های ایران، اطلاع و ملتی مشغول بود.

داستانِ نوشتنِ این سفرنامه به آن‌جا برمی‌گردد که وقتی دائیِ میرزا علی به وزارتِ مشهد رسید، او که دیگر نزدیک به پنجاه سال عمر داشت، تصمیم گرفت برایِ زیارتِ امام رضا^(ع) و دیدارِ دائیِ پیرش از تهران به مشهد سفر کند. البته بعد از آن سفر هم عزمِ دیدارِ خانواده‌اش در نائین را کرد و از راهِ کویر که آن موقع «رباطات» نامیده می‌شد از شهرها و روستاهایِ تربت حیدریه، طبس و یزد گذشت و به نائین وارد شد.

به این شکل صفاءالسلطنه شرحِ سفرِ خود را از تهران به مشهد و از مشهد به نائین با بیانی روان و شیرین نوشت. و البته در جای جای آن از اشعار و اطلاعاتِ جغرافیایی و تاریخی استفاده کرد. درضمن او به خاطرِ ارادتی که به ناصر خسرو قبادیانی داشته در قسمت‌های مختلف از ناصر خسرو و سفرنامه‌اش یاد کرده است.

شاید یکی از جذاب‌ترین قسمت‌های این کتاب چاپِ تعدادی از عکس‌های مرتبط با سفرنامه همچون عکسِ صفاءالسلطنه و برخی از رجالِ دورهٔ قاجار باشد که نامشان در سفرنامه آورده شده است؛ عکسِ عمارت‌های تاریخی در دورهٔ قاجار و مردمِ آن عصر به همت آقای محمد گلبن به انتهای کتاب اضافه شده است.

شناسنامه کتاب

عنوان	تحفة الفقراء یا سفرنامه صفاءالسلطنه نائینی
نویسنده	میرزا علی نائینی
تصویرگر	-
مترجم	-
ویراستار	محمد گلبن
ناشر	اطلاعات
گروه مخاطبان	علاقه‌مندان به تاریخ
جنسیت مخاطبان	فرقی ندارد
تعداد صفحات	163 صفحهٔ وزیری
نوبت چاپ	دوم - 82
شمارگان	1500 نسخه
قیمت	1400 تومان
شابک	964-423-051-5

طبق طبع اهالی خانه کتاب اشا این کتاب مزه "قورمه سبزی" می دهد. نوش جان!

کتاب هایی با همین مزه:

• چارلی و لولا
• تحفة الفقراء
• شیوه‌های تقویتِ هوشِ نوزاد
• ن‍ی‍روی‌ دل‍ت‍ا از پ‍ل‍ی‌م‍ی‌ ت‍ا طب‍س
• فردا شکل امروز نیست

سایر مزه‌ها: زیتون شور، قورمه سبزی، آبگوشت، دراژه شکلاتی، شیر مادر، کاسنی

مدتی است برای پروژه‌ای پژوهشی در روزنامه‌هایِ سال‌هایِ اولِ انقلابِ اسلامی (۱۳۵۷ تا ۱۳۶۰ ش.) تحقیق می‌کنم. در حینِ کار با مجموعه‌ای از کتاب‌ها آشنا شده‌ام که نویسندگانش سال‌ها برایِ نگارشِ کتاب‌های‌شان در دنیایِ شگفت‌انگیزِ روزنامه‌ها و مجله‌ها تحقیق و در واقع زندگی کرده‌اند. برخی از تجربیاتِ شیرینی را که به دست آوردم،‌ با شما به اشتراک می‌گذارم:

در بررسی‌هایم متوجه شدم اولین کسی که در مطبوعاتِ ایران در دورانِ قاجار تحقیق کرده بود، پروفسور حمید مولانا است. او در کتابِ سیرِ ارتباطاتِ اجتماعی در ایران -که «انتشاراتِ دانشکدهٔ علومِ ارتباطاتِ اجتماعی» در سالِ ۱۳۵۸ ش. آن را چاپ کرده- مطبوعاتِ دورانِ قاجار به ویژه دورانِ مشروطیت را بررسی کرده است. این کتاب که پایان‌نامهٔ دورهٔ دکتریِ پروفسور مولاناست، ابتدا در سالِ ۱۳۴۲ ش. به زبانِ انگلیسی در آمریکا چاپ شده و چاپِ سالِ ۱۳۵۸ ش. ترجمهٔ آن کتاب است.

در مرحلهٔ بعد، سلسله کتاب‌های سید فرید قاسمی با موضوعِ بررسیِ مطبوعاتِ ایران از دورانِ قاجار تا انقلابِ اسلامی قرار دارد که «مرکزِ مطالعات و تحقیقاتِ رسانهٔ وزارتِ فرهنگ و ارشادِ اسلامی» آن را چاپ کرده است. این کتاب‌ها عناوینِ متعددی مثلِ راهنمای مطبوعات ایران- عصر قاجار از ۱۲۱۵ تا ۱۳۰۴ ش. و راهنمای مطبوعات ایران- ۱۳۵۷ تا ۱۳۷۱ ش. دارد.

یکی از کتاب‌های خاص و قابلِ اعتنایِ «مرکزِ مطالعات و تحقیقاتِ رسانه» تاریخِ مجلاتِ کودکان و نوجوانان است. این کتاب را منصور حسین زاده در دو مقطعِ قبل از پیروزیِ انقلابِ اسلامی و بعد از پیروزیِ انقلابِ اسلامی گردآوری و تدوین کرده است.

کتاب‌هایِ دیگر هم با عناوینِ مشابهِ کتاب‌های بالا زیاد پیدا می‌شود. مانندِ کتابِ راهنمایِ مطبوعاتِ اسلامی که در آن کورش نوروز مرادی فهرستِ عنوانِ یکصد سال نشریه‌های ایران و ایرانیان را که صبغهٔ اسلامی داشته، جمع آوری کرده است. ناشرِ این کتاب انتشاراتِ دلیل ما است.

در سلسله کتاب‌هایِ پژوهشیِ اسنادی از مطبوعاتِ ایران که «ادارهٔ کلِ آرشیو، اسناد و موزهٔ دفترِ ریاستِ جمهوری» آن را تهیه و تنظیم کرده و ناشرِ آن «سازمانِ چاپ و انتشاراتِ وزارتِ فرهنگ و ارشاد اسلامی» است، اسنادِ مطبوعاتِ سال‌های ۱۳۰۰ تا ۱۳۴۰ ش. بررسی شده است.

به غیر از این کتاب‌ها «مرکز بررسیِ اسنادِ تاریخی» در سلسله‌ای از کتاب‌هایِ پژوهشیِ خود با استفاده از اسنادِ «ساواک»، بسیاری از مطبوعاتِ دورانِ پهلویِ دوم را بررسی کرده است. مجلات و روزنامه‌هایی مثلِ سپید و سیاه، آیندگان، امید ایران، خواندنی‌ها و…

اما پژوهش‌های مربوط به بررسیِ مطبوعاتِ دورانِ انقلاب و سه دهه عمرِ نظامِ جمهوریِ اسلامی هم کم نیستند. کتاب‌هایی مانند انقلاب، مطبوعات و ارزش‌ها که دکتر مهدی محسنیان راد آن را نوشته و «سازمانِ مدارکِ فرهنگیِ انقلابِ اسلامی» در سال ۱۳۷۵ ش. آن را چاپ کرده است. یا نگرشی بر نقشِ مطبوعاتِ وابسته در روندِ انقلابِ اسلامی که «ادارهٔ کلِ مطبوعات و نشریاتِ وزارتِ ارشادِ اسلامی» در سال ۱۳۶۱ ش. آن را چاپ کرده است و مقالات و تیترهایِ مطالبِ مطبوعاتِ مخالفِ نظام در آن بررسی شده است.

در زمینهٔ بررسیِ مطبوعاتِ تاریخِ معاصرِ ایران، کتاب‌ها و مقالاتِ پژوهشیِ زیادی چاپ شده است. اما توصیه می‌کنم که اگر علاقه‌مند شدید دربارهٔ موضوعِ تاریخِ مطبوعات، روزنامه‌ها و مجلات در ایران کتاب بخوانید، دادگاهِ مطبوعات در جمهوریِ اسلامیِ ایران نوشتهٔ محمدجواد صالحی انصاری و چاپِ «مرکزِ اسنادِ انقلابِ اسلامی» را هم حتماً بخوانید. چون در بخشِ اولِ این کتاب قانونِ مطبوعات در قانونِ اساسی و تبصره‌های آن و سپس در بخشِ بعدی کتاب، عمل‌کردِ دادگاهِ مطبوعات پس از انقلابِ اسلامی و بازتاب‌هایِ آن در رسانه‌ها بررسی شده است.

نمایشگاهِ مطبوعاتِ امسال هم تمام شد و رفت تا ماهِ آبانِ سالِ بعد. امسال دو روز در غرفهٔ مجله‌ای که در آن قلم می‌زنم، پاسخ‌گویِ مراجعه‌کنندگان بودم؛ ماهنامهٔ فکه که تخصصی دفاعِ مقدس است.

از بینِ همهٔ آدم‌هایی که امسال به غرفهٔ ما آمدند و با هم گفتگو کردیم، یادِ دختری که دانشجویِ سالِ اولِ زیست‌شناسی بود، بیش‌تر در ذهنم باقی مانده است. شاید به خاطرِ برقی که در چشمانش دیدم و کم‌تر پیش می‌آید که کسی این‌طور از ذوق چشمانش برق بزند.

وقتی دمِ غرفه رسید، گفت که در سالنِ نمایشگاه خیلی دنبالِ ما گشته تا پیدایمان کند. بعد شکایت کرد که چرا مجلهٔ شما را نمی‌شود در دکهٔ روزنامه‌فروشی‌ها پیدا کرد. برایش توضیح دادم که مجلهٔ ما به خاطرِ مسائلِ مربوط به نظامِ توزیعِ روزنامه و مجلات، توی دکه‌ها می‌ماند و رویِ پیشخانِ آن‌ها نمی‌آید. چون رویش عکسِ فلان هنرپیشه و بهمان فوتبالیست نیست. خلاصه این‌که یا باید از جنابِ دکه‌دار بخواهی لطف کند و مجله را از داخل پیدا کند و به شما بفروشد یا مشترکِ مجله شوید. هنوز حرفم تمام نشده بود که گفت برگهٔ اشتراکِ مجله را برایش بیاورم.

برگه را که پر کرد، برایم توضیح داد که چند وقت است به موضوعاتی دربارهٔ شهدا، تاریخِ دفاع مقدس و رزمندگان علاقه‌مند شده است؛ برای همین با پرس و جو نامِ تعدادی از مجلاتِ دفاع مقدس را شناسایی کرده و به نمایشگاهِ مطبوعات آمده است تا مشترکِ آن‌ها شود.

کمی بعد که صحبت‌مان دربارهٔ زندگی‌نامهٔ شهدا حسابی گل انداخته بود، گفت تازگی دا (خاطراتِ سیده زهرا حسینی) را خوانده است و دوست دارد دربارهٔ خانم‌هایِ ایثارگرِ عرصهٔ دفاعِ مقدس بیش‌تر بداند و خواست که چند کتاب با این موضوع برایش معرفی کنم. تند تند شروع کردم به معرفی کردنِ کتاب‌هایی که اسمِ آن‌ها را در ذهن داشتم:

از چنده لا تا جنگ (خاطراتِ شمسی سبحانی)، پوتین‌های مریم (خاطراتِ مریم امجدی)، کفش‌های سرگردان (خاطراتِ سهیلا فرجام، پرستار آبادانی)، دخترانِ اُ.پی.دی (خاطراتِ مینا کُمایی) که انتشاراتِ سوره مهر آن‌ها را چاپ کرده و ام الاسرا (خاطراتِ بهجت افراز) که «مرکزِ اسنادِ انقلابِ اسلامی» آن را چاپ کرده است. البته به تازگی کتابِ دیگری هم با نامِ چشمانِ تر دربارهٔ زندگیِ ایشان چاپ شده که عمیق‌تر و کامل‌تر از خاطراتِ خانمِ افراز در کتابِ ام الاسرا است.

باز هم برایش توضیح دادم که فریبا انیسی ده کتاب دارد که در هرکدام زندگی‌نامهٔ یک شهیدِ زن را به شکلِ داستانی نوشته و نشرِ شاهد آن‌ها را چاپ کرده است. اگر دوست دارد سری به وبلاگِ خانمِ انیسی (موجیم که آسودگیِ ما عدمِ ماست) بزند.

چشم‌های دختر برق می‌زد. انگار نقشهٔ گنج دستش داده بودم. البته واقعاً نقشهٔ گنج دستش داده بودم. این نوشته‌ها، خاطرات و داستان‌ها واقعاً گنجِ ما در تاریخِ طلاییِ دفاعِ مقدس است. امروز من و شما و آن دخترِ دانشجو این نکته را با تمامِ وجود درک می‌کنیم.

همیشه به تعبیرهای بی‌نهایت شاعرانه‌اش فکر می‌کنم. به «لبخندهای لاغری» که ذخیره می‌کرد، به «بهارِ باوری» که داشت، به «باغِ صدایی» که نفروخت و «عشق‌فروشی»ای که نکرد. آخر مگر اصلاً می‌شود به شعر و ادبِ ایران فکر کرد و به «الفبای دردش»، «دردواره‌ها»، «جغرافیای ویرانی» و «بال‌های استعاریِ» او فکر نکرد.

دیگر خیلی کم پیش می‌آید که آخرِ مجلسی بشود و یکی یادش نیاید که «ناگهان، چه زود دیر می‌شود…»

یا بر سرِ چهارراهِ مشکلی، یکی یادش نیفتد که «هزار راهِ نرفته، هزار بار همیشه، هزار بار هنوز…»

حالا دیگر وقتی حقیقتی ترساننده را ذهنی انکار می‌کند، یکی پیدا می‌شود که به عقلش نهیب بزند:

«من سرم نمی‌شود ولی…

راستی، دلم که می‌شود!»

خیلی از غروب‌های جمعه، چشم‌های ما به عطرِ شعرِ او بارانی می‌شود که:

«تو خود گفتی که در قلبِ شکسته خانه داری

شکسته قلبِ من جانا به عهدِ خود وفا کن

خدایا بی‌پناهم، ز تو جز تو نخواهم

اگر عشقت گناه است، ببین غرقِ گناهم»

***

قیصر امین‌پور برایِ من پدری است که وقتی برای «آیه»‌اش نامه می‌نویسد، افتخار می‌کند از این‌که «چقدر خوب است که می‌توانم بگویم دخترم! این یعنی احساسِ پدر بودن!… راستی راستی تو از همین حالا آن‌قدر قدرت داری که به دیگران مقام عطا می‌کنی! تو خیلی قدرت‌ها داری که خودت هم از آن‌ها بی‌خبری، تو می‌توانی آیینه‌ای باشی که من موهای کودکی‌ام را در تو شانه بزنم…»

برای من قیصر امین‌پور شاعری است که مردمِ زمانه‌اش را، رهبرش را، آرمان‌های نظامش را به سوت و کفِ روشنفکرانِ مردم‌گریز نمی‌فروشد و در زمانه‌ای که خیلی از استادانش ضدِ جنگ که نه! ضدِ دفاع سرودند، او از دفاع و زنان و مردانِ دفاع سرود.

«می‌خواستم

شعری برایِ جنگ بگویم

دیدم نمی‌شود

دیگر قلم زبانِ دلم نیست

گفتم:

باید زمین گذاشت قلم‌ها را

دیگر سلاحِ سردِ سخن کارساز نیست

باید سلاحِ تیزتری برداشت

باید برایِ جنگ، از لولهٔ تفنگ بخوانم

-با واژهٔ فشنگ-

***

واقعاً چقدر عجیب بود وقتی آن سه‌شنبه ۸ آبان ۸۶ رسید و خیلی‌ها این شعرش را خواندند:

«سه شنبه؛

چرا تلخ و بی‌حوصله؟

سه‌شنبه

چرا این همه فاصله؟

سه‌شنبه

چه سنگین! چه سرسخت، فرسخ به فرسخ!

سه‌شنبه

خدا کوه را آفرید»

***

برای من و خیلی از کسانی که اشعارِ او را دوست دارند، قیصر امین‌پور در تنفسِ صبح، در کوچه آفتاب، آینه‌های ناگهان، گل‌ها همه آفتاب‌گردانند و دستور زبانِ عشق زنده است و زندگی می‌کند. و خلاصه این‌که آخرِ داستانِ قیصر امین‌پور، قطار قطار امید است. امیدی از جنسِ فردا:

بی تو این‌جا همه در حبس ابد تبعیدند

سال‌ها، هجری و شمسی، همه بی‌خورشیدند

از همان لحظه که از چشمِ یقین افتادند

چشم‌های نگران، آینهٔ تردیدند

نشد از سایهٔ خود هم بگریزند دمی

هرچه بیهوده به گردِ خودشان چرخیدند

چون به جز سایه ندیدند کسی در پیِ خود

همه از دیدنِ تنهائیِ خود ترسیدند

غرق دریایِ تو بودند ولی ماهی‌وار

باز هم نام و نشانِ تو ز هم پرسیدند

در پیِ دوست همه جایِ جهان را گشتند

کس ندیدند در آیینه به خود خندیدند

سیرِ تقویمِ جلالی به جمالِ تو خوش است

فصل‌ها را همه با فاصله‌ات سنجیدند

تو بیایی همهٔ ثانیه‌ها، ساعت‌ها

از همین روز، همین لحظه، همین دم عیدند»

مدتی است پیدا کردنِ ردِ پایِ خاندان‌های بزرگِ اسلام و ایران در کتاب‌های تاریخی خیلی برایم مهم شده است. قضیه از آن‌جا برایم جذاب شد که سفارشِ نوشتنِ مقاله‌ای دربارهٔ خاندانِ طاووس را قبول کردم.

در پیِ خدماتِ چند تن از علمایِ بزرگِ این خاندان به جهانِ تشیع و زنده نگه داشتنِ معارفِ شیعی از جانبِ آن‌ها (در دورهٔ تاریخیِ اواخرِ عصرِ عباسیان و حملهٔ مغول به جهان اسلام) بودم.

تحقیقم را از کتابخانه شروع کردم؛ به سراغِ کتاب‌های مناسبتی و مذهبی رفتم و قاعدتاً مطالبِ خوبی دستم را نگرفت. اما بعد مجلداتِ کتابِ مفاخرِ اسلام را کشف کردم. در کتابخانه‌ای که من در آن تحقیق می‌کردم تا جلدِ نهمِ آن موجود بود. مفاخر اسلام تألیفِ مرحوم علی دوانی است و «مرکزِ اسنادِ انقلابِ اسلامی» آن را چاپ کرده است.

خلاصه آن روز در جلدِ چهارمِ مفاخر اسلام (که به زندگیِ علمایِ اسلام از ابن ادریس حلی تا شهید ثانی اختصاص داشت) مطالبِ زیادی دربارهٔ خاندانِ طاووس و به‌ویژه عالمِ بزرگِ این خاندان یعنی رضی‌الدین علی بن طاووس پیدا کردم.

مرحوم دوانی در مجلداتِ مفاخرِ اسلام با دقتِ بسیار زیادی، نسبِ علما، ازدواج، همسران و فرزندان‌شان را بررسی کرده و حتی به مهاجرت‌های علما به شهرها و کشورهای مختلفِ جهانِ اسلام و حتی نسبِ دامادِ عالمان توجه کرده است. بعد از بررسیِ جلدِ چهارمِ مفاخر اسلام و یکی دو کتابِ دیگر مقاله را نوشتم. اما این تازه شروعِ علاقه‌ام به پیدا کردنِ ردِ پایِ خاندان‌های بزرگِ اسلام و ایران بود.

چرا نامِ خانوادگیِ امام خمینی^(ره) هندی بوده است؟  

دفعهٔ بعد که مشغولِ گشتن و پیدا کردنِ ردِ پایِ خاندانِ بزرگِ دیگری در کتاب‌های تاریخی بودم، زمانی بود که می‌خواستم بدانم چرا نامِ خانوادگیِ امام خمینی^(ره) در شناسنامه هندی ثبت شده بود؟ بالأخره بعد از کلی گشتن در کتاب‌ها دلیلش را در کتابِ شهابِ سبز ذیلِ عنوانِ «حکایتِ زندگیِ امام روح‌الله موسوی خمینی^(ره)» پیدا کردم. این کتاب نوشتهٔ علیرضا متولی و چاپِ «مؤسسهٔ نشر و تحقیقاتِ ذکر» است.

بعد از خواندنِ کتاب متوجه شدم که میرحامد حسین مردی از اولادِ حضرتِ ختمی مرتبت^(ص) و ازعالمانِ اهلِ نیشابور بوده است که پس از سال‌ها کسبِ علومِ دینی در حوزهٔ علمیهٔ نیشابور و مشهد، در زمانِ صفویه به هندوستان رفت و در مناطقِ مختلفِ آن کشور به ترویجِ دینِ اسلام و مذهبِ تشیع مشغول شد.

فرزندِ او هم در هند به همین کار یعنی گسترشِ آیینِ تشیع مشغول بود. اما بعداً با توطئهٔ انگلیسی‌ها و تفرقه‌ای که میانِ شیعه و سنی ایجاد کردند، عده‌ای از متعصبین سید دین علی نوهٔ میرحامد حسین را در کشمیر به شهادت رساندند.

سید احمد فرزندِ سید دین علی، بعد از شهادتِ پدر در هند نماند و برایِ کسبِ بیش‌ترِ علومِ دینی به نجف اشرف رفت. در حوزهٔ علمیهٔ آن‌جا با عالمی به نامِ یوسف خان که از اشرافِ خمین بود دوست شد. یوسف خان که علم و دیانتِ دوستش -سید احمد- را دیده بود، از او درخواست کرد که برایِ تبلیغِ دین و پررونق کردنِ حوزهٔ علمیهٔ خمین با او به آن منطقه مهاجرت کند. سید احمد هم قبول کرد و پس از هجرت به خمین و خریدِ زمین و عمارتی بزرگ (از محلِ ارثیه‌اش) با خواهرِ مؤمن و اهلِ فضیلتِ یوسف خان ازدواج کرد.

امام خمینی از جانبِ پدر نوهٔ سید احمد و از جانبِ مادر نوهٔ میرزا احمد مجتهد خوانساری بود. اما دلیلِ این‌که فامیلیِ ایشان در شناسنامه «هندی» بوده این است که چون خاندان‌شان از ناحیهٔ پدر و مادر، ضدِ استبداد و مبارز بودند، مأمورانِ رضا شاه برایِ تحقیرِ این خاندان، هجرتِ جدِ آن‌ها از هند به نجف و بعد ایران را بهانه و نامِ خانوادگیِ آنها را هندی ثبت کردند.

داستانِ دیوسالارها و مرعشیان

بعد از آن ردِ پایِ خاندانِ آیت‌الله شهید صدوقی را که نسب‌شان به شیخ صدوق می‌رسد و این‌که چطور نسلِ سومِ قبل از ایشان، به یزد مهاجرت کرده‌اند، در کتابِ شهید صدوقی (عملکرد، مبارزات، دیدگاه‌ها)، نوشتهٔ شهلا بختیاری و چاپ «مرکزِ اسنادِ انقلابِ اسلامی» پیدا کردم.

تا این‌که چند وقت پیش یکی از بستگان کتابِ مرعشیان در تاریخ ایران را برایم آورد. این کتاب تألیفِ دکتر مصطفی مجد و چاپِ رسانش است. به دلیل علاقهٔ ایجاد شده به پیدا کردنِ ردِ پایِ خاندان‌های بزرگ در کتاب‌های تاریخِ اسلام و ایران، حسابی از خواندنِ کتاب لذت بردم.

جالب این بود که در حینِ مطالعهٔ کتاب متوجه شدم مرعشیانِ مازندران در زمان‌های مغول، تیموریان و بعدها صفویه، چه داستان‌های تاریخی با خاندانِ دیو داشته است. چون در دورانِ مدرسه، هم‌کلاسی داشتم که نامِ خانوادگی‌اش دیوسالار بود و آن موقع نه تنها من، که بیش‌ترِ هم‌کلاسانم از نامِ خانوادگیِ او متعجب می‌شدند. حالا فهمیده‌ام که خاندانِ من و او در طولِ تاریخ چه داستان‌ها که باهم نداشته‌اند، چه جنگ‌ها و چه صلح‌ها که نکرده‌اند و…

ردِ پایِ خاندانِ شما در کدام کتابِ تاریخی پیدا می‌شود؟

از وقتی این موضوع برایم جالب شد، ردِ پایِ خاندانِ یکی دو نفر از اقوام و دوستان را که فکر می‌کردند هیچ اثری از خاندان‌شان در کتاب‌های تاریخی نیست، در کتاب‌های تاریخِ شهر یا استان‌شان پیدا کرده‌ام و آن‌ها هم به خاطر آن کلی سرِ ذوق آمده‌اند. حالا به شما هم پیشنهاد می‌کنم کمی دربارهٔ این موضوع اول در فضایِ مجازی، بعد در کتابخانه‌های شخصیِ بزرگانِ فامیل و آخرِ سر هم در کتابخانه‌های مرکزیِ شهرتان بگردید تا با پیدا کردنِ ردِ پایِ خاندان‌تان در تاریخ، ریشهٔ خیلی از عادات و رسومِ خانوادگی، خلق و خو، مهاجرت‌ها و… را در وجودِ خود و خانواده‌تان کشف کنید.

نوشتنِ داستان بر اساسِ حوادثِ اوایلِ انقلاب و مسائلِ مربوط به دفاعِ مقدس، برای بسیاری از نویسندگانِ نسلِ جدید جذاب است. آن‌قدر که در کلاس‌های داستان‌نویسی، سوژهٔ خیلی از داستان‌نویس‌های نسلِ سوم و نسلِ چهارمِ انقلاب، انقلابیونِ دههٔ پنجاه و شصت است.

البته این دوستانِ نویسنده این دغدغه را هم دارند که مباحثِ تاریخیِ این دو دهه را بدانند و بعد بر اساسِ آن داستان بنویسند؛ اما متأسفانه تنها دانستنِ وقایعِ تاریخیِ این دو دههٔ پرشور و پرالتهاب برای نوشتنِ داستانی با موضوعِ انقلاب یا دفاعِ مقدس کافی نیست. بلکه توجه به مواردی چون مردم‌شناسی، فرهنگِ کلامی، پوششی و حتی رفتاریِ اقشارِ مختلفِ مردمِ این دو دهه، به نویسنده در نوشتنِ داستانی قابلِ باور و جذاب کمک می‌کند.

برادر و خواهرهای اولِ انقلابی

چند وقت پیش دوستِ عزیزی که نویسنده است و قلمِ جذابی هم دارد، پیشم آمد و دربارهٔ مسائلِ تاریخیِ مربوط به همکاریِ چریک‌های فداییِ خلق (اقلیت) و کومله در کردستان، در ضربه زدن به انقلابِ تازه به پیروزی رسیدهٔ سالِ ۵۸ سؤالاتی پرسید.

در جلسهٔ بعد هم که همدیگر را دیدیم دربارهٔ پیش‌مرگانِ کُرد و پاسدارانی که در این منطقه از انقلاب دفاع می‌کردند، پرسید و در جلساتِ بعدی با هم تا حدودی تاریخِ آن دوره را بررسی کردیم. بعد از مدتی داستانی را که بر اساسِ همین موضوع نوشته بود، برایم ایمیل کرد؛ داستانی که قلمی گیرا و موضوعی جذاب داشت. اما وسطِ داستان، یکی از دخترانِ کرد که شخصیتِ اصلی را در قصه داشت، در یک موقعیتِ خطرناک، قهرمانِ پیش‌مرگِ کرد را که تیر خورده و در آستانهٔ شهادت بود، به اسمِ کوچک صدا کرد. شوکه شده بودم؛ آخر انگار دوستِ عزیزِ من این‌قدر تحتِ تأثیرِ جوِّ دوست‌پسر و دوست‌دختر بازیِ سریال‌هایِ آبکیِ صدا و سیما بوده است که توجه نداشته در شرایطِ اولِ انقلاب چطور ممکن بوده است دختری، پسرِ نامحرم را با اسمِ کوچک صدا بزند!

اما بعدش که نظرم را دربارهٔ داستان به او گفتم و آخرش هم گفتم که بعضی از دیالوگ‌های داستانت دهه هشتادی بود، بندهٔ خدا خودش هم قبول داشت. وقتی برایش توضیح دادم که مثلاً در فلان قسمت کژال می‌بایست فلان پاسدار را با نامِ برادر صدا کند، خنده‌اش گرفت و گفت که خودش هم موقعِ نوشتن، به چنین الفاظی فکر کرده است اما با خودش گفته است که مخاطبِ امروز این‌ها را کلیشه‌ای و بی‌کلاس می‌داند، پس به این خاطر ننوشته است…

آذر ۵۶ و قدم زدن در شانزه لیزه

دوستِ دیگری هم که دستی در نوشتنِ رمان دارد مدتی است که در حالِ نوشتنِ رمانی بلند دربارهٔ مبارزان و یارانِ امام^(ره)، و حوادثِ قبل از انقلاب است. نقطهٔ اوجِ داستانش هم رویاروییِ انقلابیونِ مسلمان با مبارزانِ کمونیست است.

همین دوستم چند ماه پیش چند فصل از داستانش را که نوشته بود، برایم آورد تا بخوانم و نظرم را بگویم. وجهِ تاریخیِ داستان را از چند ماه قبلش با هم بررسی کرده بودیم و بر جریاناتِ چپ تقریباً تسلطِ خوبی پیدا کرده بود، درنتیجه به بخش‌های مرتبط با عمل‌کردِ شخصیتِ مبارزانِ چپ ایرادی وارد نبود.

اما از خواندنِ قسمتی از داستان ناخودآگاه خنده‌ام گرفت؛ در آن قسمتِ قصه در اوجِ خفقانِ یکی از روزهایِ آذرِ سالِ ۵۶ یکی از قهرمان‌های پسرِ داستان با یکی از آقایانِ هم‌کلاسش که گرایشاتِ کمونیستی دارد، در کوچهٔ پشتِ دانشگاه بحثِ سیاسی می‌کنند؛ علناً از کتابِ حکومتِ اسلامیِ امام حرف می‌زنند و پسرِ مبارزِ مذهبیِ داستان در خیابان به هم‌کلاسش اعلامیه می‌دهد.

به این دوستم گفتم انگار ساواک و دستگیری، زندان و شکنجه برای تو چیزی مثلِ تله‌فیلم‌هایِ کارتونی شده است. متأسفانه سریال‌ها و تله‌فیلم‌های صدا و سیما ترس از ساواک را به امری فانتزی تبدیل کرده و گمان می‌کنم روی شما هم تأثیر گذاشته است.

در قسمتِ دیگرِ داستانش یک دخترِ مبارزِ مسلمان موقعِ درست کردنِ روسری‌اش جلویِ آینهٔ خانه، از گیره استفاده می‌کند! برایش توضیح دادم که در آن زمان دخترانِ مذهبی با پایگاهِ خانوادگیِ سنتی، برای رعایتِ حجاب چادر داشتند و زیرِ چادر هم مقنعه‌های دست‌دوزِ چانه‌دار سر می‌کردند، دخترهای غیرچادری هم روسری‌های ساده و تک‌رنگِ خود را با زدنِ گرهٔ کرواتی رویِ سر محکم می‌کردند…

حتی یادم است چند وقت پیش داستانِ کوتاهی خواندم که نویسنده‌اش تقریباً نوجوان محسوب می‌شود. در داستانِ او، دختر و پسرِ هم‌کلاسِ دانشگاه که قاعدتاً به هم محرم هم نیستند، در کوچهٔ محلهٔ دختر قدم‌زنان دربارهٔ حوادثِ انقلاب صحبت می‌کردند! گویی که دختر و پسری در پاریس و در خیابان شانزه لیزه مشغولِ صحبت کردن دربارهٔ انقلابِ اسلامیِ ایران بوده‌اند…

چرا دهه هشتادی فکر می‌کنیم؟

شاید یکی از اصلی‌ترین دلایلِ دهه شصتی فکر نکردنِ نویسندگانِ جوان و نوجوانِ ما، کم خواندن یا عمیق نخواندنِ کتاب‌های خاطراتِ مبارزانِ دهه‌های پنجاه و شصت است. کتاب‌هایی که با عناوینِ زیاد چاپ شده است و با خواندنِ آن‌ها می‌شود به حال و هوای اقشارِ مختلفِ این دو دهه پی بُرد. بر عکس، دیدنِ سریال‌ها و تله‌فیلم‌هایی که معمولاً سفارشی و فانتزی است، برای نویسندهٔ متعهد و دغدغه‌دارِ ما این ذهنیت را ایجاد کرده که داستان‌های انقلابی و دفاعِ مقدسی را بر اساسِ تفکر و کلامِ دههٔ هشتاد بنویسد، نه واقعیت‌های دههٔ شصت.

کتاب‌نویسی ویژهٔ نوجوانان یک نیازِ واقعی است. دورهٔ نوجوانی حال و هوای خاصِ خودش را دارد. نوجوان نه آن‌قدر بزرگ است که حوصله داشته باشد کارهای زیاد و سخت انجام بدهد، نه دیگر کودک است که دیگران کارهایش را انجام بدهند. او کلی انرژی دارد و می‌خواهد دنیا را عوض کند، اما چون هنوز حتی تعریفِ کلی از «خود» ندارد نمی‌داند چطور باید میانِ آرزوها، اهداف و توانایی‌هایش هماهنگی ایجاد کند…

چند سال پیش و قبل از این‌که سروشِ نوجوان خدابیامرز شود، گزارشگر و نویسندهٔ این مجله بودم. آن موقع محمدرضا سرشار -رهگذر- سردبیرمان بود. او اصرار داشت که بچه‌های هیئتِ تحریریه موضوعاتی جدی، تفکر برانگیز و حتی گاهی سنگین را برای نوشتن انتخاب کنند، اما در مقابل به شدت با به کار بردنِ کلماتِ ثقیل و سخت در متنِ نوشته‌ها مخالف بود؛ یعنی می‌گفت مطالبِ جدی را با زبانِ قابلِ فهم برای مخاطبِ نوجوان، «ساده‌نویسی» کنیم.

اتفاقاً مخاطبانِ مجله هم این روش را کاملاً پذیرفته بودند؛ در نامه‌های‌شان (آن موقع ایمیل و پیامک مثل امروز رواج نداشت) از این‌که آن‌ها را در جریانِ مسائلِ ادبی، اجتماعی و حتی سیاسی می‌گذاشتیم راضی بودند و از آن سبکِ نوشتن کلی تعریف می‌کردند. این روشِ موفق را البته خودم در دورهٔ نوجوانی با خواندنِ یک سری کتاب ویژهٔ نوجوانان تجربه کرده بودم:

چاپ ششم در سال ۷۶

نوجوان بودم و فکر می‌کنم سال ۱۳۷۶ بود که با چند تا از بچه‌های مدرسه به نمایشگاهِ بین‌المللیِ کتاب رفتیم. کاملاً اتفاقی جلوی غرفهٔ انتشاراتِ قدیانی ایستادیم و کتابچه‌های کوچکِ غرفه توجه‌مان را جلب کرد. برای ما چند نفر که علومِ انسانی می‌خواندیم، دیدنِ کتاب‌های تاریخِ بیهقی، گزیده غزلیات شمس، بوستانِ سعدی، لیلی و مجنون و… خیلی جالب بود.

اولش که تاریخِ بیهقی را خریدم اصلاً قصد نداشتم بخوانمش، بلکه به این نیت خریدم که از روی آن تحقیقِ درسِ تاریخِ دورانِ اسلامیِ ایران را بنویسم. اما دو سه روز بعد که از سرِ کنجکاوی کتابچهٔ گزیده تاریخِ بیهقی را باز کردم و چند صفحه از فصلِ اول را خواندم، دیگر نتوانستم زمینش بگذارم؛ متنِ کتاب اصلاً به متنِ سنگینِ کتابِ ادبیاتِ فارسی شبیه نبود و کلماتِ سخت در پاورقیِ هر صفحه معنی شده بود. انتخابِ داستان‌ها و حذفِ پاراگراف‌های اضافه چنان با مهارت انجام شده بود که اگر داستانِ «حسنکِ وزیر» را در کتابِ درسی نخوانده بودم، به هیچ وجه متوجهِ خلاصه شدنِ مطلب نمی‌شدم. آن کتاب را آقای مهدی فرهانی منفرد خلاصه کرده بود و شرحِ لغات و مقدمه‌اش را تنظیم کرده بود.

دیگر نمک‌گیرِ کتابچه‌های خلاصه شدهٔ ادب و تاریخِ کهنِ ایران زمین شده بودم که انتشاراتِ قدیانی برای نوجوانان چاپ کرده بود و مقدمه و شرحِ لغات داشت. بعد از آن گزیده غزلیات شمس، گزیده مثنوی معنوی، غزلیاتِ شیخِ شیراز سعدی و… را هم تهیه کردم و نه یک بار، که بارها و بارها خواندم.

یادم می‌آید آن موقع که گزیده مثنوی معنوی را خریدم و متوجه شدم که چاپ ششمش را خریده‌ام و چاپِ اولش برای سه سال قبل بوده است، کلی ناراحت شده بودم که چرا کتابخانهٔ مدرسه‌مان که انصافاً کتابخانهٔ خوبی بود، آن را تهیه نکرده است.

هری پاتر یا داستان‌های شاهنامه

معرفی کردنِ کتاب‌های ادبیاتِ کهنِ فارسی که متنِ آن‌ها را حتی مثلاً استاد سعید نفیسی تصحیح کرده باشد برای نوجوانان سنگین است و اصلاً کارِ مفیدی نیست. گرچه نوجوان دوست دارد که برای گذار از سنِ نوجوانی و بزرگ دیده شدن، کارهای بزرگ‌ترها را انجام بدهد اما طاقت و حوصله‌اش زیاد نیست و همین مسئله باعث می‌شود در مواجه شدن با مثلاً شاهنامهٔ فردوسی و خواندنِ ابیاتِ طولانیِ یک داستان، زده شود و آن را کنار بگذارد.

این در حالی است که اهل فرهنگ و معرفت از این دغدغه دم می‌زنند که نوجوانانِ ایران زمین را باید از خواندنِ کتاب‌های تخیلی مثلِ مجموعهٔ هری پاتر که مروجِ تفکرِ جادوگری، شیطان‌پرستی و فراماسونری است، به سمتِ خواندنِ داستان‌های تخیلیِ شاهنامه که مروجِ اخلاق‌گرایی، جوان‌مردی و یکتاپرستی است، سوق داد.

در چنین وقتی لزومِ تقدیر از کارِ ارزشمندِ انتشاراتِ قدیانی در چاپِ مثلاً کتابچهٔ پنج قصه گزیده از شاهنامه (نظم و نثر) مطرح می‌شود؛ کاری که کاش برای بسیاری از نویسندگان و ناشران الگو شود تا موجبِ انتشارِ هزاران کتاب از این نوع، برای نوجوانان شود.

چند وقت پیش دوستی به مناسبت تولدم کتابی به من هدیه داد. بعد از باز کردن کادو در دلم گفتم: «وای! کتاب آقای جوادی آملی». تجربهٔ تلخِ خواندن و نفهمیدنِ کتاب‌های آقای جوادی آملی را دو سه بار در گنجینهٔ خاطراتِ کتاب‌خوانی‌هایم داشتم. برای همین، چند روزِ اول کتاب را حتی ورق نزدم، اما در عصر جمعه‌ای دل‌گیر، با ترس و لرز کتاب را دستم گرفتم و صحفهٔ شناسنامهٔ کتاب را باز کردم. بعد با خودم گفتم کتاب را می‌خوانم اما نه از اول تا آخرش که مثل تجربه‌های قبلی‌ام شود! تا نفهمیدن‌های متعددم دربارهٔ فلسفهٔ عبادت و فلسفهٔ آفرینش، باعث شود از کتاب زده شوم.

به صفحهٔ فهرست نگاه کردم و با سرعت نگاهم را از روی فصولی چون «دلایلِ عقلی و نقلی»، «فهمِ حدیث و نسبی بودنِ راز و غیب» گذراندم و به فصل «نیّت در نماز» رسیدم. صفحهٔ ۶۴ را باز کردم و شروع کردم به خواندن:

«پیامبر^(ص) در وصیت به ابوذر می‌فرماید: «باید برای تو در هر چیزی نیتی باشد، حتی در خواب و خوراک.» بنابراین نیت به معنای قصدِ نزدیکی به خداوندِ سبحان، روحِ عمل است؛ عمل با آن زنده می‌شود و بدونِ آن می‌میرد و پیداست که مرده هیچ اثری ندارد. عبادت با قصدِ تقرب صحیح می‌گردد و بدونِ آن باطل است. و چون نیت دارای درجاتی است صحّت نیز مراتبی دارد، گرچه این مراتب در اصلِ فرمان‌برداری و امتثال، و در سقوطِ اعاده و قضا شریک‌اند، لیکن بر هریک از مراتب یاد شده ثوابِ مخصوصی است و تقربِ ویژه‌ای که از آن فراهم می‌آید. این ثواب و تقرب بدون رسیدن بدان مرتبه حاصل نمی‌شود.»

فهمیدنش خیلی سخت نبود. دوباره به سراغِ فهرست رفتم و به عناوینِ فصول نگاه کردم. «ویژگی‌های بسم الله و رازهای سورهٔ حمد»، «رازِ نهانِ تسبیحاتِ اربعه»، «امتیازِ قیامِ نماز»، «رازِ رکوع و سجود» و… کم‌کم شروع کردم به خواندنِ فصولِ مربوط به اجزای نماز، اسرار و فلسفهٔ چرایی انجامِ اعمال و گفتنِ اذکار و آیات آن.

این فصول که تمام شد به سراغ فصولِ سخت‌تر رفتم. فهمش کمی سخت‌تر بود و بعضی قسمت‌ها را حتی بعد از دو یا سه بار خواندن، باز هم خوب متوجه نمی‌شدم. اما کتاب را که خواندم، دیدم انگار این دفعه آن‌قدر از نفهمیدن‌های مطالبِ کتابِ آیت الله جوادی آملی اذیت نشده‌ام و در مقابلِ مطالبی که نفهمیدم، مطالبِ زیادی آموخته‌ام و تذکر جدی برای با توجه‌تر نماز خواندن برایم ایجاد شده است…

برای همین به شما هم توصیه می‌کنم در ماه مبارک رمضان کتاب رازهای نماز را بخوانید که به شما هم در خواندن نمازهایی با توجه و تفکرِ عمیق‌تر به معانی نماز یاری خواهد کرد.

ضمناً شما می‌توانید این کتاب را از طریق وب‌سایتِ ناشر به صورتِ آنلاین بخوانید.

شناسنامه کتاب

عنوان	رازهای نماز
نویسنده	آیت الله عبدالله جوادی آملی
تصویرگر	-
مترجم	حجت‌الاسلام علی زمانی قمشه‌ای
ویراستار	حسین شفیعی
ناشر	اسراء
گروه مخاطبان	علاقه‌مندان به دینداری با معرفت
جنسیت مخاطبان	فرقی ندارد
تعداد صفحات	216 صفحهٔ رقعی
نوبت چاپ	نهم - 86
شمارگان	40 هزار نسخه
قیمت	1800 تومان
شابک	964-5984-40-8

طبق طبع اهالی خانه کتاب اشا این کتاب مزه "آب‌گوشت" می دهد. نوش جان!

کتاب هایی با همین مزه:

• سیر حکمت در اروپا
• کتاب‌هایی که دنیا را تغییر دادند
• رازهای نماز
• شب هایکوی امید
• آونگ فوکو

سایر مزه‌ها: زیتون شور، قورمه سبزی، آبگوشت، دراژه شکلاتی، شیر مادر، کاسنی

داشتنِ حجاب با تعریفِ پوششِ کلِ بدن و موها به غیر از گردیِ صورت و دست‌ها در مقابلِ نامحرم بر هر زن مسلمان واجب است و برای هر متدینی واضح و پذیرفته شده است.

قاعدتاً هر خانوادهٔ متدین و متشرع باید دخترش را قبل از ورود به سنِ تکلیف برای رعایتِ حجاب آماده و متقاعد کند؛ آماده و متقاعد کردنی همراه با محبت، زبانِ نرم و مشوقانه. اما به هرحال استفاده از ابزار و وسایلِ فرهنگی در ایجادِ این زمینه و آماده‌سازی، نقشِ مهم و تأثیرگذاری دارد.

یکی از این ابزارهای فرهنگی، کتاب است؛ ابزاری که هم به لحاظِ محتوا می‌تواند زمینه‌سازِ گرایشِ دخترانِ کودک و نوجوان به حجاب باشد و هم به لحاظِ بصری و تصویرگری می‌تواند مؤثر باشد.

اما آیا در رسانهٔ مهمی چون کتاب این زمینه‌سازی ایجاد می‌شود؟ و بدتر از آن! آیا در فضای کلیِ تصویرگریِ کتابِ کودک، جریانی هرچند ناخواسته ضدِ احکامِ مربوط به حجاب وجود دارد یا خیر؟

حجاب‌های از سر اجبار!

محتوای کتاب‌های کودک و نوجوان با موضوع حجاب به‌طور مجزا در یادداشتی دیگر باید بررسی شود، ولی شاید این موضوع در «تصویرگریِ» کتابِ کودک مهم‌تر باشد؛ زیرا در دورانِ قبل از مدرسه تأثیرگذاریِ تصویر برای دخترانِ خردسال خیلی زیاد است و حتی بعد از ورود به مدرسه و در دو سالِ منتهی به سنِ تکلیفِ دختران، می‌تواند برای کششِ بیش‌ترِ آن‌ها به مطالعه، مؤثرتر باشد. بنابراین مهم است که دختران در کتاب‌های داستان چه تصویری از زنان و دختران می‌بینند.

برای بررسیِ مختصرِ چگونگیِ تصویرِ دختران و زنان در کتاب‌های کودک تنها کافی است به یک کتاب‌فروشی از جمله کتاب‌فروشی‌های کانونِ پرورشِ فکری کودکان و نوجوانان یا فروشگاه‌های کتابِ شهر مراجعه کنید و سی تا چهل عنوان از کتاب‌های کودک را ورق بزنید…

وقتی کتاب‌های کودک با نویسنده‌هایی مطرح و معتبر در عرصهٔ ادبیاتِ کودک را تورق کنید، به انبوهی از تصاویری برمی‌خورید که در آن‌ها موی زنان و دختران حتماً از قسمتِ جلو و عقبِ روسری، مقنعه یا حتی شالِ طراحی شده در صفحاتِ کتاب، بیرون زده است؛ گویی تصویرگرانِ کتابِ کودک تصور می‌کنند که اگر موهای زنان و دخترانِ تصاویرِ داستان را از زیرِ روسری بیرون نکشند، حتماً مخاطبِ کودک خیال خواهد کرد که این زنان بی‌مو و کچل هستند!

اما این موضوع زمانی که به تفکر‌سازی می‌رسد خطرناک‌تر و مهم‌تر می‌شود؛ به این معنا که وقتی تصویرگر مثلاً در کتابِ «آی بچه‌ها بهداشت» نوشته منصوره یاراحمدی خانم دکترِ مهربانِ داستان را با مقنعه‌ای تصویر می‌کند که موهایش از زیرِ آن بیرون زده است، ناخودآگاه چه پیامی را به دخترِ خردسالِ مخاطبِ این کتاب، منتقل می‌کند؟

در کتاب‌های «نی‌نی کوچولو گل پسره، با خنده‌هاش دل می‌بره» نوشته ناصر کشاورز، «یاسمن نازنازی، پارک می‌ره وقت بازی» نوشته مهرداد دفاعی، «توپولی میاد تو قصه‌ها…» نوشته مریم شهبازی، مادرانِ کاردان و مهربانِ داستان حجابِ کامل که ندارند هیچ، با لب‌های قرمز و برجسته و صورتِ آرایش شده تصویر شده‌اند. آیا غیر از این است که دخترِ خردسالِ مخاطبِ این کتاب‌ها حالتِ طبیعیِ یک زنِ مسلمان را با آرایش و حجابِ نصفه نیمه و از سرِ اجبار، تلقی خواهد کرد؟

چه باید کرد؟

البته در میانِ انبوهِ کتاب‌های کودکان، کتاب‌های کمی هم پیدا می‌شوند که در آن زنانِ تصویر شده، حجابِ کامل دارند. مثلاً کتاب «حسنی میای بازی کنیم؟» نوشته زرین رحیم بخش که آقای یوسف زبیدی تصویرگرِ آن بوده و در آن خانم معلمِ مهربان داستان دارای حجاب کامل است؛ یا مجموعه کتاب‌هایی که انتشارات انتظار مهر مشهد منتشر کرده و شرکتِ هنری آتی نگار تصویرگریِ آن‌ها را بر عهده داشته است یا مجموعه کتاب‌هایی که انتشاراتِ تک‌نوازِ حجاز مشهد منتشر کرده است و بیش‌ترِ آن‌ها محتوای مذهبی دارند.

اما باید قبول کرد که این نوع کتاب‌ها کم و محدود است یا در مکان‌های خاصی مانند بخشِ کودکان و نوجوانانِ انتشاراتِ آستانِ قدسِ رضوی یا مسجدِ جمکران و نمایشگاه‌های قرآن توزیع می‌شود.

حالا با این تفاسیر تکلیفِ خانواده‌های متدینی که دوست دارند فرزندان‌شان دوست‌دارِ کتاب و کتاب‌خوانی باشند، چیست؟ آیا آن‌ها باید تنها طیفِ خاصی از کتاب‌ها را با برای کودکانِ خود انتخاب کنند و از مواجه شدنِ فرزندان‌شان با کتاب‌های مخالف یا دارای موضع علیه مسائل اسلام، جلوگیری کنند؟

یا به دلیل این‌که با هیچ ممیزی نمی‌شود تصویرگرِ بی‌اعتقاد به حجاب را، مجبور به رعایتِ اصولِ اسلامی در تصویرگری‌هایش کرد، دائماً با خریدِ هر کتابی که با عقایدِ اسلامی هم‌خوانی ندارد، کودک را نسبت به بایدها و نبایدهای دین و هست و نیست‌های جامعه آگاه کنیم؟

شاید اصلاً مشکل از خود متدینین است که در دنیای مدرن به مسائلِ غیرِ مدرنی چون حجاب فکر می‌کنند و موضوعِ حجاب در تصویرگریِ کتابِ کودک را که امری پیشِ پا افتاده است، در میانِ موج گستردهٔ تهاجمِ فرهنگی علیهِ اعتقاداتِ دینی، جدی تلقی می‌کنند و سخت می‌گیرند! قضاوت با شما مخاطب عزیز سایت «خانه کتاب اشا» است.

با هفت، هشت نفر از بچه‌های دانشکده قرار گذاشته بودید که برای بالا بردنِ سطحِ اطلاعاتتان دربارهٔ اصولِ عقایدِ اسلامی، «جهان‌بینیِ توحیدی» شهید مطهری را بخوانید. همهٔ بچه‌ها کتاب را خریدند، جلسهٔ اول تقریباً همه یک فصل را خواندند و به‌خوبی با هم بحث کردید. اما جلسهٔ دوم، دو تا از بچه‌ها به جلسه نیامدند، یکی از بچه‌ها هم فصلِ دومِ کتاب را نخواند. آن وقت جلسهٔ بعدی تعدادتان به سه نفر رسید و…

در فلان تشکلِ دانشجویی برای مطالعهٔ گروهیِ کتاب «سنن النبی» علامه طباطبایی ثبتِ نام کردید و با ذوق و شوقِ زیاد کتاب را تهیه و بخش موردِ توافق را مطالعه کردید؛ آن وقت در جلسهٔ اول متوجه شدید که فقط شما و یک نفرِ دیگر کتاب را مطالعه کردید. یک ماه بعد باز همین وضعیت ادامه داشت و آن نفر پای کار دیگر، به خاطر دل‌سرد شدن از مطالعه نکردنِ بقیهٔ اعضای گروهِ مطالعاتی و تنها شنونده بودن‌شان در جلسات، دیگر به جلسه نیامد و شما هم دیگر نمی‌خواهید ادامه بدهید…

چند دانشجو هستید که در مسجدِ محله گروهِ مطالعاتی راه انداخته‌اید و قصد دارید یک کتاب دربارهٔ شناختِ جریانِ فراماسونری در جهان و ایران پیدا کنید و بخوانید. یکی از بچه‌ها از کتابخانهٔ شخصیِ پدربزرگش کتابِ سه جلدیِ «فراماسونری و فراموش‌خانه در ایران» را برای‌تان آورده و داده است که بخوانید. جلسهٔ اول که کتاب را روخوانی کرده‌اید با سیلی از سؤال‌ها در ذهن‌تان مواجه شده‌اید که جواب‌شان برای‌تان معلوم نبوده است، جلسهٔ دوم همهٔ بچه‌های گروه فهمیده‌اند که آدمِ مطالعهٔ این کتاب نبوده‌اند و جلسهٔ سوم اصلاً تشکیل نشده است…

چرا نمونهٔ تجربیاتِ بالا برای بسیاری از گروه‌های مطالعاتی اتفاق افتاده است یا می‌افتد؟ آیا راهی وجود ندارد که گروه‌های مطالعاتی بادوام و پرثمر باشد؟

انتخاب آگاهانهٔ افراد

مسلماً در مطالعهٔ گروهی برکاتی هست که به‌هیچ‌وجه در مطالعهٔ فردیِ همان کتاب‌ها وجود ندارد؛ این مطلب را کسانی درک می‌کنند که مزهٔ بحث‌های گروهی دربارهٔ موضوعِ یک کتاب را چشیده باشند. آخر مگر می‌شود فکر بهتر از یک فکر نباشد؟ اما در مقابل باید فکری هم برای آفت‌های مطالعاتِ گروهی شود تا این گروه‌ها تداوم داشته باشند و به اندک زمانی از هم نپاشند.

در واقع اولین گام برای بادوام بودنِ یک گروه مطالعاتی، انتخاب آگاهانهٔ افرادِ شرکت‌کننده در آن است؛ به این معنا که در گروه حداقل دو نفر پای کار و به شدت اهلِ مطالعه باشند و مشغله‌های درسی و کار آن‌ها را از مطالعهٔ روزانه باز ندارد.

حالا اگر بقیهٔ افرادِ گروه از آن آدم‌هایی هستند که گاهی کتاب می‌خوانند و گاهی نمی‌خوانند و بیش‌تر ترجیح می‌دهند در جلسات شنونده باشند، با کمکِ آن دو نفر هدایت شوند. یعنی آن دو نفر بدانند که بیش‌ترِ جلسات با محورِ آن‌ها تشکیل می‌شود ولی هر دو یا سه جلسه، یکی دیگر از اعضای گروه را باید به خواندنِ بخشِ موردِ توافق وادار کرد.

بنده به تجربهٔ سال‌ها مطالعهٔ گروهی برایتان می‌نویسم که بسیار کم و استثنایی پیش می‌آید که همهٔ افرادِ یک گروه پای کار و اهل مطالعهٔ منظم باشند، پس با قبولِ واقعیتِ موجود، به راحتی گروهِ مطالعاتی‌تان را تشکیل دهید و کار را شروع کنید.

انتخاب آگاهانهٔ کتاب

برای انتخابِ یک کتابِ مناسب کافی است به اهلِ فن مراجعه کنید یا حداقل در اینترنت گشتی بزنید تا کتابی متناسب با سطحِ آگاهیِ جمع دربارهٔ موضوعِ موردِ نظر پیدا کنید.

مثلاً برای یک گروهِ دانشجویی خواندنِ کتاب «فراماسونری» اسماعیل رائین هم سنگین است و هم ابهام برانگیز، اما خواندنِ کتاب «مبانی فراماسونری» کاری از گروه تحقیقاتِ علمیِ ترکیه (یحیی هارون)، ترجمهٔ جعفر سعیدی -انتشاراتِ مرکز اسناد انقلاب اسلامی- خیلی پرفایده‌تر و قابلِ فهم‌تر است.

توجه به این نکته دربارهٔ کتاب‌های اصولِ عقاید و فلسفه مهم‌تر است. برای مطالعهٔ این‌طور کتاب‌ها لازم است علاوه بر انتخابِ یک کتابِ جامع و همه فهم، حتماً یک سرگروه با اطلاعاتِ بالاتر از بقیهٔ اعضای گروه، حداقل چند هفته یک بار در جلسات حضور داشته باشد. زیرا با حضور او به سؤالاتِ ایجاد شده در طولِ مطالعهٔ کتاب پاسخ داده می‌شود یا این‌که با توضیحاتِ او دربارهٔ مسائلِ پیچیدهٔ کتاب، از دل‌سردی و سردرگمیِ افراد برای ادامهٔ مطالعه جلوگیری می‌شود.

به حسِ تنوع‌طلبی خود اهمیت بدهید

اغلب ما تنوع‌طلب هستیم و تمرکزِ زیاد بر روی یک کار یا حتی یک کتابِ خاص، خسته‌مان می‌کند. برای همین بهتر است در انتخابِ موضوع و کتاب به این روحیه توجه کنید.

اگر قصد دارید در گروهِ مطالعاتیِ خود فلسفهٔ اسلامی یا تاریخِ مشروطه بخوانید، اولاً چندین عنوان کتابِ سبک و کم‌حجم دربارهٔ موضوعِ موردِ نظرتان را گزینش کنید و دوم این‌که زیاد روی مطالعهٔ یک کتاب هرچند که تمامش را مطالعه نکرده یا نفهمیده‌اید، توقف نکنید. به سراغِ کتاب بعدی بروید و بعد از چند جلسه، دوباره به آن کتابِ نصفه خوانده یا فهمیده شده مراجعه کنید.

در ضمن بعضی از مراکزِ پژوهشی کتابچه یا جزواتی برای گروه‌های مطالعاتی تهیه کرده‌اند که با مراجعه به آن‌ها می‌توانید از امکانات‌شان، آن‌هم با حداقلِ هزینه بهره‌مند شوید.

توصیه می‌کنم برای مطالعه دربارهٔ «مهدویت»، «جریان‌شناسیِ سیاسی» یا «تاریخِ معاصرِ ایران» حتماً به مراکزِ پژوهشیِ معتبر مراجعه کنید.