مدتی است برای پروژه‌ای پژوهشی در روزنامه‌هایِ سال‌هایِ اولِ انقلابِ اسلامی (۱۳۵۷ تا ۱۳۶۰ ش.) تحقیق می‌کنم. در حینِ کار با مجموعه‌ای از کتاب‌ها آشنا شده‌ام که نویسندگانش سال‌ها برایِ نگارشِ کتاب‌های‌شان در دنیایِ شگفت‌انگیزِ روزنامه‌ها و مجله‌ها تحقیق و در واقع زندگی کرده‌اند. برخی از تجربیاتِ شیرینی را که به دست آوردم،‌ با شما به اشتراک می‌گذارم:

در بررسی‌هایم متوجه شدم اولین کسی که در مطبوعاتِ ایران در دورانِ قاجار تحقیق کرده بود، پروفسور حمید مولانا است. او در کتابِ سیرِ ارتباطاتِ اجتماعی در ایران -که «انتشاراتِ دانشکدهٔ علومِ ارتباطاتِ اجتماعی» در سالِ ۱۳۵۸ ش. آن را چاپ کرده- مطبوعاتِ دورانِ قاجار به ویژه دورانِ مشروطیت را بررسی کرده است. این کتاب که پایان‌نامهٔ دورهٔ دکتریِ پروفسور مولاناست، ابتدا در سالِ ۱۳۴۲ ش. به زبانِ انگلیسی در آمریکا چاپ شده و چاپِ سالِ ۱۳۵۸ ش. ترجمهٔ آن کتاب است.

در مرحلهٔ بعد، سلسله کتاب‌های سید فرید قاسمی با موضوعِ بررسیِ مطبوعاتِ ایران از دورانِ قاجار تا انقلابِ اسلامی قرار دارد که «مرکزِ مطالعات و تحقیقاتِ رسانهٔ وزارتِ فرهنگ و ارشادِ اسلامی» آن را چاپ کرده است. این کتاب‌ها عناوینِ متعددی مثلِ راهنمای مطبوعات ایران- عصر قاجار از ۱۲۱۵ تا ۱۳۰۴ ش. و راهنمای مطبوعات ایران- ۱۳۵۷ تا ۱۳۷۱ ش. دارد.

یکی از کتاب‌های خاص و قابلِ اعتنایِ «مرکزِ مطالعات و تحقیقاتِ رسانه» تاریخِ مجلاتِ کودکان و نوجوانان است. این کتاب را منصور حسین زاده در دو مقطعِ قبل از پیروزیِ انقلابِ اسلامی و بعد از پیروزیِ انقلابِ اسلامی گردآوری و تدوین کرده است.

کتاب‌هایِ دیگر هم با عناوینِ مشابهِ کتاب‌های بالا زیاد پیدا می‌شود. مانندِ کتابِ راهنمایِ مطبوعاتِ اسلامی که در آن کورش نوروز مرادی فهرستِ عنوانِ یکصد سال نشریه‌های ایران و ایرانیان را که صبغهٔ اسلامی داشته، جمع آوری کرده است. ناشرِ این کتاب انتشاراتِ دلیل ما است.

در سلسله کتاب‌هایِ پژوهشیِ اسنادی از مطبوعاتِ ایران که «ادارهٔ کلِ آرشیو، اسناد و موزهٔ دفترِ ریاستِ جمهوری» آن را تهیه و تنظیم کرده و ناشرِ آن «سازمانِ چاپ و انتشاراتِ وزارتِ فرهنگ و ارشاد اسلامی» است، اسنادِ مطبوعاتِ سال‌های ۱۳۰۰ تا ۱۳۴۰ ش. بررسی شده است.

به غیر از این کتاب‌ها «مرکز بررسیِ اسنادِ تاریخی» در سلسله‌ای از کتاب‌هایِ پژوهشیِ خود با استفاده از اسنادِ «ساواک»، بسیاری از مطبوعاتِ دورانِ پهلویِ دوم را بررسی کرده است. مجلات و روزنامه‌هایی مثلِ سپید و سیاه، آیندگان، امید ایران، خواندنی‌ها و…

اما پژوهش‌های مربوط به بررسیِ مطبوعاتِ دورانِ انقلاب و سه دهه عمرِ نظامِ جمهوریِ اسلامی هم کم نیستند. کتاب‌هایی مانند انقلاب، مطبوعات و ارزش‌ها که دکتر مهدی محسنیان راد آن را نوشته و «سازمانِ مدارکِ فرهنگیِ انقلابِ اسلامی» در سال ۱۳۷۵ ش. آن را چاپ کرده است. یا نگرشی بر نقشِ مطبوعاتِ وابسته در روندِ انقلابِ اسلامی که «ادارهٔ کلِ مطبوعات و نشریاتِ وزارتِ ارشادِ اسلامی» در سال ۱۳۶۱ ش. آن را چاپ کرده است و مقالات و تیترهایِ مطالبِ مطبوعاتِ مخالفِ نظام در آن بررسی شده است.

در زمینهٔ بررسیِ مطبوعاتِ تاریخِ معاصرِ ایران، کتاب‌ها و مقالاتِ پژوهشیِ زیادی چاپ شده است. اما توصیه می‌کنم که اگر علاقه‌مند شدید دربارهٔ موضوعِ تاریخِ مطبوعات، روزنامه‌ها و مجلات در ایران کتاب بخوانید، دادگاهِ مطبوعات در جمهوریِ اسلامیِ ایران نوشتهٔ محمدجواد صالحی انصاری و چاپِ «مرکزِ اسنادِ انقلابِ اسلامی» را هم حتماً بخوانید. چون در بخشِ اولِ این کتاب قانونِ مطبوعات در قانونِ اساسی و تبصره‌های آن و سپس در بخشِ بعدی کتاب، عمل‌کردِ دادگاهِ مطبوعات پس از انقلابِ اسلامی و بازتاب‌هایِ آن در رسانه‌ها بررسی شده است.