تخفیف گرفتن روی کتاب، کار حرفهایها است. کمتر پیش میآید که من و شما، روی قیمت کتاب چانه بزنیم و با کتابفروش بحث کنیم. کتابفروش هم حوصلهٔ چانهزنی ندارد. همهچیز واضح است: قیمت پشت جلد، معمولاً حرف آخر را میزند. اما قیمت پشت جلد بر چه اساسی تعیین میشود؟ اساساً «اساس» دارد؟ اگر نمیدانید، این نوشته برای اطلاع شما است.
همچون دیگر کالاهای اقتصادی (بله، اقتصادی. چرا که کتاب همانگونه که کالایی فرهنگیست، ممر درآمد نویسنده و ناشر و کتابفروش هم هست. پس خرده نگیرید از اینکه مینویسم «کالای اقتصادی»). عرض میکردم که کتاب، همچون دیگر کالاهای اقتصادی، هزینههای اولیه و ثانویهای دارد. طبیعتاً، ناشر برای سودآوری و کسب درآمد، مبلغی را به جمع هزینهها میافزاید و قیمت پشتجلد کتابش را تعیین میکند. این کلیتی است که دربارهٔ هر کالایی میتوان برشمرد.
حالا سؤال اینجا است که «درصد سود» چطور تعیین میشود؟ و پیش از این، باید پرسید: «هزینههای اولیهٔ کتاب چیست؟».
این سؤال را از ۵ ناشر فعال کشور پرسیدهایم و جواب همهگیشان کم و بیش یکسان بوده است. به طور کلی، هزینهٔ کاغذ، هزینههای چاپ، صحافی، صفحهآرایی، حروفچینی، ویرایش و نمونهخوانی، طراحی جلد، تبلیغات، حقالتألیف نویسنده، حمل و نقل، هزینهٔ توزیع و هزینههای احتمالی نظیر ضایعات و… از جمله معیارهای تعیینکنندهٔ هزینهٔ اولیهٔ کتاب محسوب میشوند.
آشنایی با اولین مجهول
ظاهراً به اولین سؤالمان پاسخ دادهایم، اما واقعیت این است که در بین ناشران مختلف، هزینهٔ اغلب بخشهایی که ذکر شد –دستکم در اعلام دقیقشان- تفاوت دارد. مثلاً در پرداخت درصد حقالتألیف، محمد حمزهزاده –مدیر انتشارات سورهٔ مهر- میگوید:
«حقالتألیف عرفاً حدود ۸ تا ۱۲ درصدِ قیمتِ پشت جلد کتاب است که نرخ قابل توجهیست. البته برخی نویسندهها هستند که بین ۱۵ یا ۲۰ درصد میگیرند».
از اختلاف بین درصدهایی که حمزهزاده برشمرد میگذریم و از زبان رضا حاجیآبادی –مدیر نشر هزارهٔ ققنوس- میشنویم:
«بخشی از هزینهها مربوط به حقالتألیف است که البته بعضی از ناشران اصلاً پرداخت نمیکنند! ولی حقالتألیف عرف دارد. معمولاً بین ۵ تا ۱۵ درصد پشت جلد کتاب به عنوان حقالتألیف قرار میگیرد که باز ناشر این را به هزینهٔ تولیدش اضافه میکند».
تا اینجا فهمیدهایم که در پرداخت حقالتألیف اساسا رقمها زیاد بالا و پائین میشوند. گذشته از این، مدیر نشر هزارهٔ ققنوس یادمان میآورد که ناشران، درصد حقالتألیف را جزء هزینههای اولیه حساب میکنند و این یعنی اضافه شدن به قیمت پشت جلد و به قول مدیر انتشارات سورهٔ مهر:
«هرقدر که حقالتألیف افزایش پیدا کند، روی قیمت پشتجلد کتاب میرود و نهایتاً خواننده است که باید این پول را بپردازد».
دربارهٔ سایر معیارها هم، کم و بیش چنین اختلافات قیمتی معمول است. مثلا دربارهٔ کاغذ، محمدجواد مرادینیا –کارشناس حوزه نشر- برایمان توضیح میدهد:
«مثلاً یک ناشر کاغذ بسیار مرغوب برای کارش استفاده میکند، اما دیگری کاغذ خارجیِ با کیفیت بسیار پائین. طبیعیست که اینها با هم تفاوت قیمت دارند. یا مثلا جلد کتاب یکوقت شومیز است، یکوقت گالینگور. یکناشر ممکن است روی جلد گالینگورش یک کاور هم بکشد اما دیگری نه. ممکن است ناشر برای طرح جلد هزینهٔ زیادی صرف کند، اما ناشر دیگر اصلاً هزینهای نپردازد».
این اختلاف در کاغذ و طراحی، آنچنان رو است که با تورق چند کتاب میتوانیم بفهمیم بین ناشران مختلف چقدر اختلاف در هزینههای اولیه مربوط به کاغذ و چاپ و طراحی وجود دارد. حالا اینها را اضافه کنید به اینکه، بسیارند ناشرانی که برای ویرایش و تبلیغات هزینهای پرداخت نمیکنند.
در بررسی هزینههای اولیهٔ تولید کتاب، به هزینهٔ پخش هم برمیخوریم. ناشران مختلف، درصدی از قیمت پشت جلد کتاب را به عنوان هزینهٔ پخش در نظر میگیرند که این رقم نیز، به طور معمول بین ۳۰ تا ۴۰ درصد در نوسان است. البته در مواردی ناشران درصدهای پائینتری در نظر میگیرند و نه عامل پخش شکایتی دارد، نه کتابفروش و نه خریدار. این قبیل استثناها در شرایط خاصی شکل میگیرند. چه شرایطی؟ شاید بازگویی یک خاطره بتواند «شرایط خاص» را برایتان روشن کند:
مدتی قبل، خدمت دوستی بودم که عامل پخش کتاب است و برای خودش دفتر و دستکی دارد. آدم سالم و خوبی است. دوستمان داشت با تلفن صحبت میکرد و از گفتارش میشد فهمید که مخاطبش یک کتابفروش است. کنجکاویِ حرفهای (!) وادارم میکرد تا در گفتگوی دوستم دقیق شوم. از آن طرف خط، کتابفروش تلاش میکرد درصد تخفیفِ فلان کتاب را از ۱۰ آنطرفتر ببرد و بر سودش بیفزاید. هرچه اصرار میکرد، دوست پخشیمان زیر بار نمیرفت تا عاقبت گفت: «مجوز این کتاب را ارشاد لغو کرده. ناشر، کتاب را با شناسنامهٔ یکی-دو سال قبل منتشر کرده و قیمت، همان قیمت دو سال قبل است. برای همین درصد تخفیفی که به من داده پائینتر از معمول است. بنابراین بیشتر از ۱۰ درصد نمیتوانم تخفیف بدهم».
البته طبیعیست که ناشران به این شرایط خاص اشارهای نکنند. مدیر نشر هزارهٔ ققنوس دربارهٔ هزینهٔ توزیع میگوید:
«مثل خیلی از محصولات دیگر -البته نمیخواهم یک محصول فرهنگی را با محصول غیرفرهنگی مثل خودرو یا میوه قیاس کنم ولی این هم مثل آنها است- آدمهای واسطهگری هستند مثل پخشکتاب که عرفشان بین ۳۰ تا ۴۰ درصد پشت جلد است. اینها پول ناشر را با دورههای زمانی یکساله پرداخت میکنند. وقتی ناشر محصولش را با پول نقد تولید میکند، مجبور است بدهد به پخشیها با ۳۰ تا ۴۰ درصد تخفیف و یکسال صبر کند تا سرمایهشان برگردد».
با این اوصاف، یعنی ناشران تا حدودی ضرر میکنند. همه میدانیم پولی که یکسال بعد از فروش جنس به ما برگردد، یعنی ضرر، چون رکود و تورم و غیره و غیره و غیره، از ارزش پولمان میکاهد. اما خود حاجیآبادی در ادامهٔ صحبتش میگوید:
«اگرچه علیه خودمان است، اما باید عنوان بکنیم که حرفهی نشر، حرفهٔ پرسودی است. چرا؟ چون شما مالیات نمیدهی، نیاز به دفتر نداری و خیلی چیزهای هزینهبر را لازم نداری. برای همین است که درصد زیادی از کارمندان وزارت ارشاد خودشان انتشارات دارند. برای همین است که خود دوستان ارشاد اعلام میکنند ما حدود ۹۰۰۰ ناشر داریم».
البته این را هرطور حساب کنی، با گلهگذاریهای اغلب ناشران از رکود بازار نشر و پرمخاطره بودنش جور در نمیآید! به ویژه اگر صحبتهای سیدعلی شجاعی از مسؤولان انتشارات «کتاب نیستان» را دربارهٔ بحث توزیع بخوانیم:
«اگر چه وقتی مستقیماً با کتابفروشان کار کنم، سودِ بیشتری میبرم، اما برای حرفهای شدن کارم ترجیح میدهم با پخشیها کار کنم».
تا اینجا فهمیدهایم که ناشران تمامی هزینهها را به قیمت پشتجلد میافزایند. اما این را هم دانستهایم که هرکدام بنا به صلاحدید خودشان هزینهها را مدیریت میکنند. این یعنی، ما با یک عدد مجهول مواجهیم:
[مبلغ حقیقی هزینههای اولیهٔ کتاب = X]
روبهرویی با دومین مجهول
از این عدد مجهول چشم میپوشیم و به امید یافتن درصد سود ناشران پرسانپرسان جلو میرویم. اما نتیجه عدد مجهول دیگری است:
رضا حاجیآبادی –مدیر نشر هزارهٔ ققنوس-: «توی تیراژ معمول که ۲۰۰۰ جلد است، بین صفحهای حدود ۱۲ تا ۲۰ تومان قیمت میزنند. یعنی به طور مثال یک کتاب ۱۰۰ صفحهای را یا ۱۲۰۰ تومان میزنند یا ۲۰۰۰ تومان. این عرف است. اگر کمی بالاتر باشد، معلوم میشود که ناشر دارد بیشاز حد قیمت میزند».
خانم کیانافراز –مدیر نشر افراز: «قیمت تمام شده را در میآوریم و کمی بالاتر میفروشیم. البته قاعده خاصی وجود ندارد و بسته به انصاف ناشر است. الان هر ورق را بین ۱۷ تا ۲۰ تومان قیمت میزنند».
تا اینجا به اختلاف نشر هزاره ققنوس و افراز در صفحهای یا برگی حساب کردن قیمت توجه کنید.
محمد حمزه زاده –مدیر انتشارات سوره مهر: «همه هزینهٔهای تمام شدهٔ کتاب را جمع میکنند و ضرب بر ضریبی میکنند و تقسیم بر تیراژ میکنند که میشود قیمت پشت جلد. این ضریب بین ناشران مختلف فرق میکند. از ۲ تا ۴ این ضرایب هستند».
مرادی – از مسؤولان نشر ثالث: «ضریبی روی هزینههای تمام شده میگذارند که معمولا الان ۳ و نیم به بالا است».
مرادینیا –کارشناس حوزه نشر: «جمع هزینهها را ضرب در عدد ۳ میکند تا قیمت پشت جلد به دست بیاید».
حالا فهمیدهایم که با عدد مجهول دیگری هم مواجهیم:
[درصد حقیقی سود ناشر روی یک کتاب = Y]
سردرگمی بیشتر میشود
تلاش میکنیم تا از مرجع صاحبصلاحیتی کمک بگیریم و معادلهٔ دو مجهولیمان را حل کنیم. سراغ آقای رمضانی، رئیس ادارهٔ کتاب میرویم و از ایشان دربارهٔ Y میپرسیم و میشنویم:
«اطلاعات ما هم در حد اطلاعاتی است که ناشران دارند».
باز میپرسیم: خب یعنی عرفِ درصد سود ناشران چطور است؟ آیا ۲ یا ۳ برابر هزینههای اولیه قیمت تعیین میکنند یا به شکل دیگری است؟ و ایشان جواب میدهند:
«دو-سه برابر که نمیشود. هزینهٔ تمام شده به علاوهٔ درصد اندکی که در مقایسه با بخش تجاری خیلی هم قابل توجه نیست. حالا شاید ۱۵ درصد، ۲۰ درصد»!
تعجبام را پنهان میکنم و از ایشان میپرسم اگر تشخیص بدهید که ناشری ناعادلانه قیمتگذاری میکند چه میکنید؟ ایشان توضیح میدهند که ناشر را میخواهیم و با وی مذاکره میکنیم. البته ما خیلی قصد دخالت در این امور را نداریم. بعد میپرسم وقتی قانون مدون و معیار مشخصی برای قیمتگذاری وجود ندارد، چطور میتوان فهمید که ناشری تخلف کرده؟ و ایشان جواب میدهند:
«برآیند عرض بنده این میشود که اگر شکایت خاصی نداشته باشیم یا اینکه در مواردی قیمتها با عرف فاصلهٔ زیادی نداشته باشند، ما خیلی قصد دخالت نداریم و سیاستمان این نیست. چون به نظر ما همان مکانیزم بازار و مشتریانی که برای خرید کتاب مراجعه میکنند تعیینکنندهاند و اگر گران باشد طبیعتا کمتر خرید میکنند».
این یعنی که جواب معادلهٔ دومجهولیمان مساوی است با یک مجهول دیگر که اسمش را میگذاریم بیخبریِ مخاطبان کتاب.
پیشنهادی برای ناشران
در زمان تنظیم این گزارش، به مقالهای بر میخورم از آرش حجازی –مدیر نشر کاروان- که دربارهٔ معیارهای تعیین قیمت کتاب نکات جالبی دارد. نکاتی که اگر به درد مخاطبان کتاب نخورد، دستکم به درد ناشران خواهد خورد:
«برخی ناشران قیمت کتاب را بر اساس تعداد صفحات کتاب تعیین میکنند که روشی بسیار نادرست و خلاف منطق اقتصادی است. برخی دیگر، هزینههای تولید کتاب را با احتساب تخفیف عمدهفروشی و حقالتألیف صرفاً (در ایران) ۲ تا ۳ برابر قیمت تمامشدهٔ هر نسخه در نظر میگیرند و به هزینههای سربار و نامرئی و نیز تقاضای موجود در بازار توجهی ندارند. عدهای هم به درستی، در هنگام قیمتگذاری برای کتاب، هرسه عاملِ «هزینهها»، «تقاضا» و «کیفیت» را مورد نظر قرار میدهند».
در این مقاله[۱]، حجازی تعیین قطعی قیمت پشت جلد کتاب را اشتباه عنوان میکند و محاسبات ناشر را صرفاً یک پیشنهاد میداند. پیشنهادی که در نهایت، اوضاع بازار بالا و پائینش میکند.
نتیجهٔ معادلهٔ دومجهولی
پیش رویم کتابیست در قطع جیبی از انتشاراتِ «فلان». تکرنگ، جلد شومیز تکرنگ. تعداد صفحات ۴۰ صفحه. قیمت: ۳۰۰۰ تومان! و کتاب دیگری با ۶۰ صفحه، تکرنگ، جلد ۴ رنگ شومیز به قیمت ۸۰۰ تومان. هر دو بعد از سال ۸۵ منتشر شدهاند.
[۱] مقالهٔ «عوامل مهم در تعیین قیمت کتاب» را میتوانید در سایت شخصی آرش حجازی به نشانی hejazi.ir بخوانید.
آشخانه
همخانه
