اگر شما، هم زمان و هزینه و هم شرایط یک سفر خوب را ندارید، فراسوی مکان و زمان بیایید مهمان واژهها و عبارات شده و همسفر بزرگان ایران و جهان باشید. به آسانی میتوان تصور کرد که اگر فناوری حمل و نقل، مسافرت را سهل و ساده نکرده بود؛ و فناوری ارتباطات، بهویژه سینما و تلویزیون، مشاهده سرزمینها و مردمان دیگر را به تجربهای روزمره و همگانی تبدیل نکرده بود، سفرنامهها بهعنوان تنها منبع اطلاعات دست اول از سرزمینها و مردمان دیگر، اهمیت بسیاری داشتند. با این وجود، سفرنامهها بیشتر کارکرد سرگذشت نامه خودنوشت را دارند.
گنجینه سفرنامههای ایرانی را عمدتا سه گروه واقعی، تمثیلی، و خیالی تشکیل میدهند.
۱- سفرنامه واقعی
در بطن یک سفر ستارهای به نام نویسنده میدرخشد که ما را به همراهی با خود فرا میخواند. این نوع سفرنامهها شرح و گزارش سفری است که بهراستی در جهان خارج انجام گرفته است. محتوای این نوع از سفرنامه ها، شرح مسافرتهایی است که واقعاً عملی شده است و نویسندگان خاطرات خود و رخدادهایی را که در جریان سفر عیناً دیده و شنیده و با آنها مواجه شدهاند، به رشته تحریر درآوردهاند. نظیر:
- سفرنامه ناصر خسرو: ظاهرا کهنترین سفرنامه موجود فارسی است و شرح مسیر سفر دو هزار و دویست فرسنگی از بلخ تا مصر است، که از راه مرو و نیشابور و سمنان و ری و قزوین و آذربایجان و آسیای صغیر و شام و فلسطین و حجاز تا قاهره پایتخت مصر انجام گرفته، همچنین مسیر برگشت او از این سفر که پس از آخرین زیارتش از خانه خدا در سال ۴۴۲ هجری از راه طائف و یمن و لحساء و بصره و فارس و اصفهان به بلخ مراجعت میکند و جمعاً مدت هفت سال (از ۴۳۷ تا ۴۴۴ هجری قمری) طول میکشد.
در این اثر که ناصر خسرو آن را با انشائی روان و دل انگیز نگاشته است، اطلاعات دقیق و ارزشمندی را از اوضاع جغرافیایی و تاریخی و آداب و رسوم مردم شهرهای مسیر مسافرت خود به دست میدهد.
- ترجمه سفرنامه مارکوپولو: جهانگرد ایتالیایی که با عنوان «عجایب» منتشر شده است، شامل شرح مسافرت او در قرن هفتم هجری، از راه آسیای صغیر و ایران به چین و گزارشی است که نویسنده در مسیر راه ابریشم از چین و ترکستان و مغولستان و قسمتی از جنوب شرقی آسیا از مشاهدات خویش داشته است.
- سفرنامه ابن بطوطه: (۷۰۳-۷۷۰ هـ. ق) سیاح معروف مراکشی، از جمله سفرنامههای واقعی است که نویسنده از سفرهای طولانی خود در شمال آفریقا و سرزمینهای مصر، شام، عراق، ایران و سه بار سفر خود به مکه و زیارت خانه خدا و دیگر مشاهداتش از دریای سرخ، یمن، آسیای صغیر، ماوراء النهر، افغانستان، هند بنگال و آسام تا چین و.. .. اطلاعات با ارزشی را نگاشته است. از ویژگیهای این سفرنامه، بی پیرایگی و سادگی سبک نگارش در بیان وقایع میباشد. ابن بطوطه در سفرنامه خود «چهره نگاری صادق» به تشریح اوضاع، وقایع و فرهنگ اجتماعی شهرها و کشورهایی پرداخته است که از آنها بازدید کرده و چون بالفطره به مسایل مذهبی علاقهای خاص داشته، در هر شهر و کشوری که وارد میشده، ابتدا اماکنی را مورد بازدید قرار میداده که متعلق به اولیاء و بزرگان دین است.
۲- سفرنامههای تمثیلی
سفرنامههای انتزاعی هستند که بیشتر جنبه اخلاقی داشته و نشان دهنده شور و شوق نویسنده برای تعالی و ارتقای روحی به عوالم ملکوتی و رسیدن به درجات بالای معرفت میباشد که از نمونههای آن میتوان به
- مصباح الارواح: از محمد بردسیری (قرن۶)؛ و
- سیرالعباد الیالمعاد: اثر سنایی غزنوی (قرن ۶) اشاره کرد.
۳- سفرنامههای خیالی
اگرچه با نشستن پشت میز و غرق شدن در خاطرات میتوان سفرهای خیالی زیادی را تجربه کرد؛ ولی این نوع سفرنامهها که اغلب به صورت قصه یا تمثیل بیان میشوند، گزارشی از ذهنیات نویسنده درباره امری باطنی و اعتقادی هستند، که نویسنده با استفاده از قوه وهم و خیال و با الهام از مشاهدات و مطالعات قبلی خویش به نگارش آن میپردازد. از سفرنامههای خیالی میتوان به موارد ذیل اشاره کرد:
- منطق الطیر: فریدالدین عطار نیشابوری که داستان نمادینی است از شرح سفر طولانی تعدادی از پرندگان (سالک) از هفت وادی عشق (مراحل عرفان)، و رسیدن به مقصد که همان سیمرغ باشد.
- عقل سرخ: سفرنامهای فلسفی، سمبلیک و رمزگونهای است از شهاب الدین سهروردی که به بیان خلقت عقل (انسان) و هبوط آن به این جهان و شرح تمثال گونه مراحل مختلف رشد آن میپردازد.
- حی بن یقظان: سفرنامه فلسفی اثر ابوعلی سینا.
- سفرهای گالیور: سفرنامهای است اجتماعی – سیاسی نوشته جاناتان سویفت انگلیسی (۱۶۶۷-۱۷۴۵) که با سبکی آمیخته با طنز و مطایبه از اوضاع زمانه انتقاد میکند؛
سفر نامه نویسی در ایران
سفرنامه نویسی در ایران، از زمان صفویه مورد توجه قرار میگیرد. در دوران قاجار علاوه بر آثاری که توسط افرادی چون ناصرالدین شاه و پسر او مظفرالدین قاجار نوشته شده، گروهی از رجال درباری و سیاسی آن زمان نیز دست به نگارش سفرنامه زدهاند، نظیر:
- سفرنامه نظام السلطنه: (آجودان باشی فتحعلی شاه) شرح سفر وی به کشورهای اتریش، فرانسه و انگلستان است که در فاصله سالهای ۱۲۵۴ و ۱۲۵۵ هجری صورت میگیرد.
- سیاحت نامه علی خان امین الدوله: (ف ۱۳۲۲ ه، ق) که شرح سفر صدر اعظم مظفرالدین شاه قاجار به مکه معظمه است.
- حاجی بابای اصفهانی: اثر جیمز موریه،
- سیاحتنامه: نوشته زینالعابدین مراغهای
- مسالک المحسنین: اثری از عبدالرحیم طالبوف
در دوره معاصر نیز چند اثر منثور جالب در قالب سفرنامه نگاشته شده است که از جمله آنها کتابهای ذیل را میتوان نام برد:
- مسیر طالبی: نوشته میرزا ابوطالب اصفهانی (ف ۱۱۸۲ ه، ق) که ظاهراً اولین سفرنامه فارسی است که در عصر اخیر نگاشته شده است.
- حیرت نامه: یا سفرنامه ابوالحسن خان ایلچی به لندن
- مجموعه سفرنامههای میرزا صالح شیرازی
- خسی در میقات: گذری به حاشیه کویر و سفر به شهر بادگیرها از جلال آل احمد
- از پاریز تا پاریس: نوشته دکتر ابراهیم باستانی پاریزی.
- صفیر سیمرغ: در کشور شوراها و کارنامه سفر چین، آثاری از دکتر محمد علی اسلامی ندوشن.
- دیدار از شوروی: نوشته کیومرث صابری.
- اقلیمهای دیگر: نوشته دکتر محمد جعفر یا حقی
سفرنامهنویسی نزد مسلمانان
اندکی پس از ظهور اسلام، مسلمانان سفرنامههای بسیاری چه بهصورت مستقل و چه بهصورت کتابهای جغرافیایی و تاریخی تألیف کردند. همانند:
- مسالک: که در حقیقت وصف راهها و فاصله شهرهاست، حاصل مشاهدات نویسندگان آنها بوده و غالبآ از نوع سیاحتنامهها بهشمار میروند
- اخبار البلدان: یعقوبی نخستین جغرافینویس عرب است که در قرن سوم هجری سرزمینها را بر پایه مشاهدات خود تعریف کرده و اختصاصا به همین منظور به سیاحت پرداخته است. به گفته خودش از آغاز جوانی و شکفتگی ذهن، به دانستن اوضاع شهرها و فاصله راهها علاقه پیدا کرده، از اینرو، ممالک اسلامی را گشته و حاصل جستجوها و مسافرتهای خود را در شرق و غرب در این کتاب مختصر گردآوری نموده است.
- المسالک و الممالک: از دیگر جهانگردان مسلمان “ابن حوقل” است. وی درسال۳۳۱ هـ. ق برای تجارت به بغداد، افریقای شمالی، اندلس، ناپل، عراق، ایران، و قسمتی از هند مسافرت کرد. ابن حوقل سفرنامه خود را المسالک و الممالک نامید ولی اثرش به نام صورهٔ الارض نیز معروف است.
- الرساله الاولی و الرساله الثانیه: از دیگر سفرنامهنویسان در نیمه اول قرن چهارم یکی از دانشمندان عرب به نام ابودُلَف است. وی دو رساله پرارزش با نامهای الرساله الاولی و الرساله الثانیه نوشته است. رساله نخست مربوط به مسافرت ابودلف میان قبایل ترک آسیای مرکزی، چین و هند است و رساله دوم مربوط به مسافرتهای طولانی او در نقاط مختلف ایران است که در آن با بیانی ساده و به اختصار، اطلاعات بسیار سودمندی درباره ایران آمده است.
- التنبیه و الاشراف: از دیگر مورخان و جهانگردان قرن چهارم هجری، مسعودی است. وی در سالهای ۳۰۹-۳۳۳هـ. ق به فارس، کرمان، استخر، هند، مولتان، منصوره، چمپا، سیمور، سراندیب (سریلانکا)، چین، آذربایجان، جزیره ماداگاسکار، گرگان، شام، فلسطین، و انطاکیه سفر کرده و حاصل دیدهها و شنیدههای خود را در این کتاب بیان کرده است.
- تحقیق ماللهند: نوشته ابوریحان بیرونی حکیم و دانشمند نامی ایران، که در جریان حمله محمود غزنوی به هند درباره تمدن هندی نگاشته شده و بهگونهای محققانه اطلاعات بسیار دقیق و ارزشمندی رادرباره تمدن، فرهنگ، زبان، ادبیات، و مردم آن سرزمین بهدست ما میدهد. این کتاب از زمان نگارش تا به حال همواره مورد توجه بسیاری قرار گرفته است.
- تحفهالعراقین: خاقانی، شاعر بلند پایه ایرانی، از شمار سیاحان قرن ششم هجری است که بر سر راه خود به مکه، عراق عجم و عراق عرب را سیاحت کرده و حاصل مشاهدات خود را در قالب مثنوی گرانبهایی به نام تحفهالعراقین جاودانه ساخته است.
- دلیل السفرا: در جریان جنگهای ایران و روس در عصر قاجار، میرزا ابوالحسن خان شیرازی معروف به ایلچی سفارت، از طرف دولت ایران به روسیه رفت و سرگذشت سفرش را در قالب این کتاب تدوین کرد. این سفرنامه را یکی از بهترین و جامعترین کتابها درباره اوضاع و آداب و رسوم مردم روسیه به شمار میرود.
سفرنامه, سفرنامه نویسی, سفرنامهنویسی
آشخانه
همخانه
