طبق رسم هر ساله، صبح دیروز رهبر جمهوری اسلامی ایران راهی نمایشگاه کتاب تهران شد و برخی از بخش‌های آن را از نظر گذراند. این رسمِ جا افتاده، جدای آن‌که شوقِ یک رهبر سیاسی-مذهبی پرطرفدار را به موضوع مطالعه نشان می‌دهد، به نوعی، پیگیری مطالعه را نیز تأکید می‌کند. رهبر، هرسال به نمایشگاه می‌رود، با ناشران گپ می‌زند، چند جلد کتاب می‌خرد (بله، می‌خرد) تا به نوعی در مقامِ رسامِ راهبرد کشور، به موضوع مطالعه ضریب بدهد. و این اقدام، بسیار ستودنی است.

اما غرضِ این نوشتار، ستودنِ اقدام رهبر نیست، چرا که نه ایشان نیازمندِ ستایشِ امثالِ این قلم است، نه مدیرانِ فرهنگیِ فاقدِ فکرِ مملکت‌مان از چنین اقدامات و ستایش‌هایی تکان می‌خورند و به فکر راهبرد و فرهنگ و مطالعه می‌افتند. غرضِ این نوشتار، روایتِ مختصرِ چهارشنبه ۲۲ اردیبهشت‌ماه ۸۹ در مصلای تهران است.

حدود ۱۱ صبح، مصلای تهران، شبستان:

از آمدن رهبر بی‌خبرم. یکی-دو روز قبل، خبر گرفتم تا بدانم آیا مثل پارسال آمدن ایشان به نمایشگاه منتفی است؟ جواب «نمی‌دانیم» است. توی شبستان می‌چرخم و مشغول آماده‌سازیِ «اشاوه» ویژهٔ نمایشگاهم. به نظر می‌رسد جمعیت نسبت به روزهای قبل، چند برابر شده‌ است و این کمی غیر طبیعی است. آدم‌ها توی هم می‌لولند و مدام به هم تنه می‌زنند. گرما سرسام‌آور شده و تقریباً همه شُرشُر عرق می‌ریزند.

جلوتر که می‌روم، می‌بینم تقریباً بخش عمده‌ای از وسط نمایشگاه، به صورت سرتاسری با پارتیشن‌های نمایشگاهی مسدود شده است. این هم غیر طبیعی است. فکر می‌کنم شاید برنامهٔ خاصی در جریان است یا مثلاً اختتامیه را زودتر گرفته‌اند. به زور خودم را از میان جمعیت بیرون می‌کشم تا برسم به یکی از خروجی‌هایی که به سمتِ حیاطِ جنوبی است. چندتا از درب‌ها را قفل کرده‌اند! این هم غیر طبیعی است! و البته خطرناک. هر دم، با یک صدای بلندِ ناگهانی، ممکن است جمعیت دچار وحشت آنی شود و با سرعت به سمتِ خروجی‌های باریک بجهد. نتیجه آن‌که فضا، آبستنِ خطر است.

بالاخره به حیاط می‌رسم. دوستانی را می‌بینم و خبردار می‌شوم که: رهبر آمده است. پس دلیل این همه «غیر طبیعی» را می‌فهمم. فکری می‌شوم: آیا لازم است؟

حدود ۱۳:۳۰ عصر، مصلای تهران:

با یکی از دوستان تماس تلفنی گرفته‌ام. وسط حرف‌ها می‌گویم: رهبر آمده است. بعد می‌پرسم: این همه «غیر طبیعی» لازم است؟ جواب می‌دهد: نمی‌دانم.

شب، کمی از ۱۰ گذشته. خانه. صدا و تصویرِ اخبار شبکه سه:

«رهبر معظم انقلاب با ابراز رضایت از نمایشگاه امسال…»

با صدای بلند از خانواده می‌پرسم: «رضایت از چی؟»

کسی جوابی ندارد.

دقایقی بعد از خاتمهٔ خبر ساعت ۱۰٫ در حال نوشتن این یادداشت:

فکری شده‌ام و مدام از خودم می‌پرسم:

- آیا در ساعاتی که بخش عمدهٔ نمایشگاه قرق بود، پسرک و دخترکِ شهرستانی‌ که باید تا عصر خود را به ترمینال می‌رساند و به شهرش برمی گشت، توانسته است به ناشران مورد نظرش سر بزند و کتاب‌های مورد نیازش را بخرد؟

- آیا با در نظر گرفتن مشقاتی که شهرستانی‌ها برای آمدن به تهران و نمایشگاه کتاب متحمل می‌شوند ممکن است از نمایشگاه ابراز رضایت کرد؟

- آیا در عینِ نبود سیستم تهویهٔ مناسب و دستگاه‌های خنک‌کنندهٔ متناسب با فضای مصلا، ممکن است از نمایشگاه ابراز رضایت کرد؟

- آیا ممکن است ابراز رضایت کرد از این‌که ناشران خارجی از مزایای اقامت مناسب در ایران برخوردارند اما ناشران شهرستانی خیر؟

- آیا در این بازدید، همهٔ ناشران ملاحظه شدند و دیده شد که خیلی‌ها، با عناوین «چطور عاشق شویم»، «کرامات عرفا»، «رمانِ عشقی»، «حقایقی دربارهٔ جن» و امثالهم به نمایشگاه آمده بودند یا آن‌که تنها غرفهٔ ناشران انتخاب شده از نظر گذشت و بعد ابراز رضایت شد؟

- آیا صف‌های طولانی دانشجویان برای تحویل گرفتنِ ۲۰ هزار تومان بن کتاب در طول روزهای نمایشگاه دیده شد؟

- آیا روند افزایش قیمت…

- آیا درب‌های کوچک نمایشگاه…

- آیا طوفان دم غروب دیده شد؟ دیده شد که مردم را با عتاب از یک درب خارج می‌کردند تا مبادا سقوطِ داربست‌های کنار درب‌ها به کسی آسیب برساند؟ یعنی آن همه جمعیت و یک درب. یعنی تمسخرِ خود به خودِ پوسترهایی که رویشان نوشته: «هجوم= مساوی آسیب»…

شکر خدا، رهبری داریم که اهل مطالعه اند و در خواندن کتاب، آن‌چنان قهارند که باید از ایشان آموخت. اما نمی‌دانم ایشان در ۲۳ دوره برگزاری نمایشگاه کتاب تهران چه دیدند که جامعهٔ ما ندیده است!

اگر کسی جواب این سؤالات را می‌داند، این قلم را از ابهام برهاند.

تکمله (۲۴ اردیبهشت ۸۹):

به خاطر دارم که در ایّام بعد از انتخابات ریاست جمهوری سال ۸۸، گاهی پیش می‌آمد که برخی از دوستان، در رفتار و گفتار و کردار، از رهبری جلو می‌افتادند و در وبلاگ‌هایشان -در عین وفاداری- دربارهٔ اقدامات متعادل ایشان، نقد می‌نوشتند.

همان وقت‌ها، حرف ما در مواجهه با این دوستان، چنین بود: «از رهبر جلو نزنید»

طی روزهای بعد از انتشار یادداشت بالا، دوستانی خطاب به این قلم، همان جمله را گفتند. این، یعنی که ممکن است مصداق آن شده باشم. پس، این تکمله را می‌آورم تا بگویم در عین ناراحتی از وضع نمایشگاه و ماهیت آن، نهایتاً ایمان دارم که من، بیش از رهبر دلسوزِ فرهنگ نیستم.

والسلام