جنگ، همیشه دل‌خراش و افسرده کننده است. اما کیفیتِ جنگ‌ها و هدف‌شان، در ارزش‌گذاری آن‌ها مؤثر است. گاهی جنگ آن‌قدر افسرده‌کننده است که هیچ وجه قابل دفاعی ندارد و حتی اعضای ارتش کشور درگیر در جنگ را هم دچار یأس می‌کند. این را در اغلب جنگ‌های قدیم و جدید امریکا می‌توان دید. این، یأس را در آثار نویسندگان آمریکایی که روزگاری را در جنگ گذرانده‌اند می‌توان به وضوح دید. از جملهٔ این آثار، «سلاخ‌خانهٔ شمارهٔ ۵» نوشته «کورت ونه‌گوت» است.

«سلاخ‌خانهٔ شمارهٔ ۵» برخلاف آن‌چه به نظر می‌آید، به هیچ‌وجه دربارهٔ «سلاخ‌خانهٔ شمارهٔ پنج» یا ماجرای جنگ جهانی دوم نیست. گرچه، شنیده‌ایم و خوانده‌ایم که ونه‌گوت، در این اثر، می‌کوشد اثری دربارهٔ جنگ بنویسد. خود او، در فصل ابتدایی کتاب که انگاری حکم مقدمه را دارد، می‌نویسد: «در طی این سال‌ها همهٔ کسانی که مرا دیده‌اند، اغلب دربارهٔ کار نویسندگی‌ام سؤال کرده‌اند. من هم معمولاً جواب می‌دهم کار اصلی من در اطراف درسدن دور می‌زند.»

ونه‌گوت در این مقدمه، روی موضوع «حملهٔ هوایی ارتش متفقین به درسدن آلمان» تأکید می‌کند و می‌کوشد با تکرار بگوید که کتاب «سلاخ‌خانهٔ شمارهٔ ۵» دربارهٔ آن ماجرا است.

اما خواندن این رمان، ابداً به خواننده اطلاعاتی دربارهٔ درسدن نمی‌دهد و حتی او را در مواجهه با روایت آن اتفاق فجیع، دچار رقت قلب نمی‌کند.

رمانِ ونه‌گوت، حتی دربارهٔ «سلاخ خانهٔ شمارهٔ ۵» هم نیست. در این رمان، انبوه حرف‌ها و ایده‌ها و نظرات گنجانده شده است. ونه‌گوت، در پاراگراف به پاراگراف رمانش -به شیوهٔ آمریکایی‌اش- طنازی می‌کند. خب، پس حالا باید گفت رمان ونه‌گوت به چه دردی می‌خورد و اساساً چرا باید در بخش «آشخانه» آن را مطرح کنیم؟

به درد خور بودنِ رمان ونه‌گوت، کاملاً به همین آشفتگی‌‌اش مربوط است. این اثر، آش همه‌چیز قاطیِ حسابی‌ای است و این شاید بهترین نحوهٔ نشان دادنِ جامعهٔ آمریکا باشد. ونه‌گوت، همهٔ ارزش‌های جنگ را در کتابش به مسخره می‌گیرد. جنگ جهانی دوم را «جنگ صلیبی کودکان» می‌خواند و این را در ترسیم چهرهٔ کاراکترهای رمانش نشان می‌دهد.

کورت ونه‌گوت

داستان به ظاهر چندپاره است. بخشی از آن در جنگ است، بخش دیگرش در جاهای دیگر و سال‌های دیگر است. رمان، تقریباً از شیوهٔ سیال ذهن بهره گرفته است، اما جابجایی زمان در این رمان، بیش‌تر بر عهدهٔ سیر داستان و شخصیتِ اصلی آن است نه بر عهدهٔ تخیل خواننده. همهٔ این آشفتگی، به عقیدهٔ من، در تلاش است تا یأس، آشفتگی و بیماریِ سرباز آمریکایی در جنگ دوم جهانی را نشان بدهد.

زبانِ این کتاب، زبانِ ساده‌ای است و این از جمله ویژگی‌های کار ونه‌گوت و دیگر نویسندگان آمریکایی است. داستان، جز در برخی فرازهایش، کسل‌کننده نیست و به روانی پیش می‌رود.

سلاخ‌خانهٔ شمارهٔ پنج، رمانِ آمریکا است. دنیای این رمان، به هیچ‌وجه دنیای مردم ما نیست. جنگ در کشور ما، معنایِ تجاوز به ویتنام، فروریختنِ بمب‌های آتش‌زا بر سر مردم درسدن و امثالهم را ندارد. جهانِ داستانِ این رمان، جهانِ زندگی ما نیست. از این روی، شاید ما با داستانِ ونه‌گوت هم‌ذات‌پنداری نکنیم. اما، خوانش این رمان و قیاس آن با رمان‌هایی جنگ ۸ساله ایران و عراق نوشته شده است، از منظرهای مختلف قابل تأمل است.

از روی این رمان، فیلمی با همین نام ساخته شده است. ونه‌گوت این کتاب را بر پایهٔ تجربهٔ شخصی‌اش در جنگ جهانی دوم نوشته است. او، در زمان بمباران درسدن، به عنوان اسیر جنگی در این شهر آلمان مستقر بود و بنابراین، یکی از شاهدان آن حادثهٔ مرگ‌بار محسوب می‌شده است.

در روایتِ ماجرای این کتاب، داستان فرعی بسیار است. شاید بتوان، «سلاخ‌خانهٔ شماره ۵» را مجموعه‌ای از داستان‌های فرعی دانست. از جملهٔ این داستان‌ها، سفر قهرمان داستان(؟) به یک سیارهٔ دیگر و طبیعتاً درگیری وی با ماجرایی تخیلی است. از این منظر، برای علاقه‌مندان به ژانر علمی تخیلی جالب توجه است.

بخشی از متن کتاب را بشنوید: