برای تدوین کتابی در زمینهٔ اسناد و مدارک ادبیاتِ معاصرِ مجلات و روزنامههای دو سدهٔ گذشته مشغول تحقیقاتی هستم. یافتههای این تحقیق کتابخانهای آن چنان است که گاه از ذوقزدگی بسیار با تلفن هم که شده، شادیام را با دوستان در میان میگذارم.
در یکی از این نوبتها در تور رندی افتادم که از قضا صاحب این سراست. گذاشت تا قشنگ تعریف کنم و ذوقمرگی نمایم. بعد هم نرم نرم فهرست اسنادم را گرفت و خورد خورد سفارش داد که: اینها خوب است و اگر بدَهی، بخش مجزایی میشود درست کرد برایش و از این دست. رودروایستادم.
بی حرف بیش، اینکه میبینید نمونهای از آن دست مطالب خوش خوراکِ خاطرهانگیزِ فراموش شده است. بیست و هشتم دی ماه هزار و سیصد و چهارده -هفتاد و پنج سال پیش- زعمای قبیلهٔ ادیبان نشسته بودند در اتاقی کنج فرهنگستان ادب و داشتند بلند بلند فکر میکردند که به «بیطار» دقیقاً چه میتوان گفت که فارسیتر باشد. جلسهای برای تولد کلمهٔ «دامپزشک»
رئیس (آقای وثوق الدوله): برای «بیطار» پزشک گفته شده، و «پزشک» لغتی است بسیار خوب که در همه جا به معنی «طبیب» آمده.
دکتر شفق: «پزشک» یکی از لغات خوب قدیم است به معنی طبیب.
رئیس: پزشک «فارسی» مسلّم معروف است. برای بیطار «دامپزشک» یا «ستور پزشک» پیشنهاد شده ظاهراً «دام» بهتر است چون به معنی عموم حیوانات اهلی استعمال شده.
سمیعی: ولی این کلمه معانی دیگری هم دارد.
دکتر حسابی: گویا این لغت اصلاً همان کلمه emoT انگلیسی است.
نفیسی: ما اگر بخواهیم سابقهٔ لغت را هم رعایت کنیم، در قدیم «ستور پزشک» داشتهایم ولی «دامپزشک» نیامده است.
رئیس: از این نظر که میگیریم هر دو لغت آمده ولی در اینجا یک اشکال اخلاقی است که به یک نفر بگوئیم «ستور پزشک»
فروغی: در کمیسیون بین «دام» و «ستور» تردید بود. بنده تصور میکنم آنچه سابقه داشته اصل است. و یک نکته که بنده در نظر دارم این است که اینگونه ترکیبات بیشتر به صورت جمع استعمال شود و اگر بگوئیم «ستوران پزشک» آن ایهام هم از بین میرود.
سمیعی: این دو کلمه از ذهن دور است، بهتر است کلمه مناسبتری انتخاب کنیم.
رئیس: به نظر بنده اگر از این حیث بگیریم «دامپزشک» بیشتر در پرده است.
سرتیپ نخجوان: هر لغتی که اختیار کنیم همین اشکال در نظر است، و امروز هم بیطارها دکتر میگوئیم.
رئیس: چون کلمهٔ «ستور» استعمال شده، اول رأی به «ستوران پزشک» میگیریم. (اکثریت حاصل نیست) پس رأی به «دامپزشک» میگیریم. (در این لغت اکثریت حاصل است) «دامپزشک» به جای«بیطار» تصویب میشود.
جلسه ۲۸ دی ۱۳۱۴
شناسنامه سند:
مجله یغما اردیبهشت ۱۳۲۸ – شماره ۱۲
لغت سازی در فرهنگستان ایران (صفحه ۶۴)
اسناد فرهنگی, بیطار, دامپزشک, فرهنگستان ادب, لغتسازی
آشخانه
همخانه
