از نیمهٔ سوم بهمن‌ماه، سایت کتابخوانی «گودریدز» در ایران مسدود شد. مشترکان ایرانی این سایت در ۲۲ بهمن، با مشاهدهٔ عبارتِ «مشترک گرامی دست‌رسی به این سایت امکان‌پذیر نمی‌باشد» روی مونیتور خود متوجه این اتفاق شدند. در همین حال، مدیر ارتباطات این سایتِ وابسته به گوگل، در وبلاگِ رسمیِ سایت یادداشتی منتشر کرد و در آن، از کاهش ناگهانی بازدید ایرانی‌ها خبرداد.

«جسیکا دوناگی» که نمودار آماری این بازدیدها را در مطلبش گنجانده بود، به پیام یکی از اعضای ایرانی خطاب به مسؤولان گودریدز هم استناد کرده بود. این عضو ایرانی در پیامش از مسدود شدن گودریدز در ایران خبر داده بود و از جملهٔ «کتاب ضرری ندارد» استفاده کرده بود.

اندکی بعد از این اتفاق، سایت‌های خبری داخلی و خارجی و وبلاگ‌های شخصی اعضای ایرانی گودریدز، نسبت به اقدامِ سیستم فیلترینگ ایران واکنش نشان دادند. نویسندگان این مطالب، با تعابیر تند یا عباراتی که بهت و تعجب از آن‌ می‌بارید، از این اتفاق ابراز تأسف کرده بودند. آن‌ها نیز معتقد بودند که «کتاب هیچ ضرری ندارد»

اما گودریدز چیست؟

گودریدز (Goodreads) جامعهٔ مجازیِ کتاب‌خوانی است که اعضای آن را اهالی کشورهای مختلف جهان تشکیل می‌دهند. اعضای گودریدز در این جامعه مجازی به معرفی و گفتگو دربارهٔ کتاب‌های دوست‌داشتنی‌شان می‌پردازند، کتاب‌ها را دسته‌بندی می‌کنند و یک‌دیگر را به مطالعهٔ کتاب دعوت می‌کنند. از این روی، مسؤولان گودریدز تولیدکنندهٔ محتوا محسوب نمی‌شوند و اعضای مختلف که دیدگاه‌های متفاوت، متضاد یا مشترکی دارند در ادامهٔ حیات آن می‌کوشند.

ایران کجای گودریدز بود / است؟

سه میلیون کاربر اینترنت از سراسر دنیا، اعضای گودریدز را تشکیل می‌دهند. در این میان، ۱۱۴ هزار نفر ایرانی‌اند که بزرگ‌ترین گروهِ کاربرانِ غیر انگلیسی‌زبانِ این سایت را تشکیل می‌دهند. کاربران ایرانی گودریدز، ۷۱۴ هزار و ۶۲۶ کتاب را در قفسه‌های مجازی کتاب‌خوانی خود فهرست کرده‌اند.

یک نظرسنجی پس از مسدود شدن

نحوهٔ واکنشِ اعضایِ ایرانیِ گودریدز به مسدود شدن این سایتِ کتابخوانی، اشتراکات زیادی دارد. در این میان، «خانه کتاب اشا» موضوع مسدود شدن گودریدز را به نظرسنجی گذاشت. موضوع مشترکی که شرکت‌کنندگان در این نظرسنجی بر آن تأکید دارند، «اشتباه در مسدودکردن» است. مهدی از اعضای گودریدز گفته است: احساس می‌کنم مسؤول یا سیستم فیلترینگ با کارکرد این شبکه آشنا نبوده… مهمترین کارکرد و مخاطب این شبکه، نخبگان یا به عبارتی افراد کتاب‌خوان بودند… این ‫شبکه همانند فیس‌بوک و توئیتر نبود و به آن سمت نمی‌رفت.

سعید هم بر احتمال این تصور از سوی مسؤولان فیلترینگ ایران که میان کار گودریدز با فیس‌بوک یا توئیتر اشتراک است تأکید کرد و این اتفاق را حاصل یک اشتباه خواند.

حسن از دیگر اعضای گودریدز هم می‌گوید: اگر هدف از این کار بستن سایت‌های معاند و ضد دین و مبارزه با فرهنگ ضلال است، دارند اشتباه می‌کنند!

حسین معتقد است: گودریدز هیچ چیزی برای فیلتر شدن نداشت. اگر هم داشت پس باید تمام سایت‌های انگلیسی‌زبان فیلتر بشوند.

واکنش وبلاگ‌نویسانِ عضو گودریدز

مسدود شدن گودریدز در میان وبلاگ‌نویسان عضو این سایتِ حوزهٔ کتاب‌خوانی هم واکنش‌های متعددی داشت. یک وبلاگ‌نویس در صفحهٔ شخصی خود به این رویداد واکنش نشان داد و آن را به دولت نسبت داد.

نویسنده وبلاگی دیگر با نقل جملهٔ «برای نابود کردن یک فرهنگ نیازی نیست کتاب‌ها را بسوزانند؛ کافی است کاری کنند تا مردم آن‌ها را نخوانند» از «ری بردبری» نوشت: گودریدز فیلتر شده است، خرید اینترنتی با کارت‌های اعتباری از سایت‌های معتبر فروش کتاب، در ایران بی‌معنا است، سرانهٔ مطالعهٔ یک ایرانی به هشت دقیقه در روز نمی‌رسد…

تبعاتِ نامطلوب مسدود کردن

وبلاگ‌نویسان و فعالان وب که به مدد رسانه‌هایی مانند گوگل‌ریدر دیدگاه‌های خود را رسانه‌ای می‌کنند، در واکنش‌هایشان نسبت به مسدود شدن گودریدز در ایران، رفتارهای نسبتاً تندی داشته‌اند. این اتفاق، در پی حوادثِ ماه‌های اخیر در ایران و شکل‌گیری بدبینی در کشور طبیعی است و از طرفی هم، تشدیدکنندهٔ بدبینی‌های جاری است. بسیاری از اعضای ایرانی گودریدز بدون آن‌که دربارهٔ گفته‌شان تحقیق کرده باشند، منشاء این اتفاق را «دولت» می‌دانند و نقدهای خود را متوجه آن می‌کنند.

در این حال، بزرگ‌ترین دلیلِ بهت‌زدگی کاربران، دلیل نامعلومِ مسدود شدنِ یک سایتِ کتابخوانی است. مسلماً گودریدز تولیدکنندهٔ محتوای سیاسی نبوده است و عضویت در آن برای هیچ شخص یا طیفِ فکری محدود نشده است. بنابراین همهٔ طیف‌های فکری و سلایق، حقِ یک‌سانی برای حضور در این سایت دارند.

بعد از مسدود شدنِ سایت گودریدز، ۱۱۴ هزار ایرانی دو راه بیش‌تر ندارند: نخست چشم‌پوشی از استفاده. دوم ارتکاب جرمِ اینترنتیِ عبور از سیستم فیلترینگ. البته به نظر می‌رسد جذابیت‌های گودریدز به آسانی قابل چشم‌پوشی نباشد. از طرف دیگر، دست‌رس بودن نرم‌افزارهای شکستن سد اینترنتی هر کاربری را به استفاده از آن ترغیب می‌کند. بنا بر این مسدود کردن گودریدز چندان منطقی به نظر نمی‌رسد.

این همه را به سوء استفاده رسانه‌های غربی از این اتفاق بیفزائید که در روزهای اخیر با انتشار مطالب مختلف، مانور تازه‌ای با هدف تکرار ادعای فقدان آزادی بیان در ایران راه انداخته‌اند.

هم‌اینک، فهرست سایت‌های اینترنتی که کتب اصطلاحاً «ممنوعه» را برای دانلود در اختیار کاربران فارسی‌زبان می‌گذارند شمار بالایی دارند. مسدود هر کردن هر روزهٔ چنین سایت‌هایی، به هیچ‌وجه مانعِ ازدیادشان نمی‌شود. در این حال مسدود کردن سایتی مشابه گودریدز که از حیث تبعات نامطلوب، به چنین سایت‌هایی نمی‌رسد، نوعی به یک چوب راندن است.

در موتور جستجوی گوگل، لغت «کتاب» بیش‌ترین بسامد را در جستجوی عبارت «کتاب ممنوعه» دارد و این نشان‌دهندهٔ موجی است که با مسدود کردن یک سایت از حرکت نمی‌ایستد.

مشکلی که راه حل دارد

مسؤولان فرهنگی و سیاسی کشور با مسدود کردن سایت کتابخوانی گودریدز، نه تنها فرصتِ بهره‌گیری از ظرفیتِ ۱۱۴ هزار علاقه‌مند به کتاب‌خوانی در کشور را از خود می‌گیرند، بلکه زمینهٔ گفتگوی فرهنگی در فضای مجازی را نیز از این طیف گسترده سلب می‌کنند. این درحالی است که ۱۱۴ هزار کتاب‌خوان، یک ظرفیتِ دل‌خواه برای برنامه‌ریزی در حوزهٔ کتاب‌خوانی را فراهم می‌آورد که می‌توان با برنامه‌ریزی صحیح آن را در جهت پیش‌رفت علم، فرهنگ و سیاست‌های جمهوری اسلامی ایران به کار بست.

مسؤولان کشور، علاوه بر این‌که فعالیتِ «گودریدز» در ایران را با چالش همراه می‌کنند، برای ایجاد فرصتِ مشابه، برنامه‌ریزی ندارند. از طرفی «گودریدز» بسته می‌شود، اما نه تنها ابتکاری از سوی نهادهای فرهنگی کشور برای استفاده از ظرفیت علاقه‌مندان به کتاب ایجاد نمی‌شود، بلکه به طرح‌های ابتکاری نیز بی‌توجهی می‌کنند و درخواست‌های حمایتِ معنوی و مالی عمدتاً ناچیز را کنار می‌گذارند.

رفتارِ سلبی در فرهنگ، بی‌شک نتیجه‌بخش نخواهد بود. بهره‌گیری از زمین بازیِ حریف، اصولی‌ترین کاری است که ما می‌توانیم در فقدانِ زمین بازیِ خودی به کار بگیریم. اما متاسفانه مسؤولان ما کوتاه‌ترین راه که «بستن مسیر زمین بازی حریف» است را گزیده‌اند. اما مسلماً این پایان نیست.

تنها راهِ حل برای هدایتِ ظرفیتِ کتاب‌خوانانِ ایرانی به جامعهٔ مجازیِ سالم و به دور از بازی‌های سیاسی، عرضهٔ کالای برتر است. در غیر این‌صورت، برای عبور از هر سدی، راهی هست. آیا می‌خواهیم به تعداد مجرمان اینترنتی بیفزائیم؟

شما می‌توانید نظرتان دربارهٔ این گزارش را از طریق فرم سمت راست (پیک) برای‌مان بفرستید.

اگر می‌خواهید دربارهٔ موضوعِ مسدود شدن «گودریدز» نظر بدهید، از فرم پیک صفحه نگرخواهی دربارهٔ این موضوع استفاده کنید.

خبر تکمیلی: سایت خبری طلبه بلاگ، روز هشتم اردیبهشت ماه ۸۹، در خبری از رفع فیلتر سایت گودریدز خبر داد.