اگر شعر کلاسیک فارسی بر پایهٔ پنج شاعر سترگ بنا نهاده شده باشد، بی‌گمان نظامی گنجوی یکی از آن‌هاست. پنج گنجینهٔ شعر که حکیم الیاس بن یوسف نظامی گنجه‌ای برای فرزندان امروز به یادگار گذاشته است، همان مخزن الاسرار، شیرین وخسرو، لیلی و مجنون، هفت پیکر و اسکندرنامهاند که حدیث هر یک به نحوی برای خاص و عام بر سر هر بازاری است.

مخزن الاسرار همان مثنوی تعلیمی است که در قالب بیست مقاله، سرشار از اندیشه‌های بدیع حکمی، ادبی و داستان‌های موعظه‌آمیز است که بیشتر لطایف اخلاقی جالب، اشارات دینی و فلسفی، نقد اوضاع زمانه و بالأخره طرحی از آرمان‌شهر نظامی را در بر دارد.

در گنجینهٔ دوم، داستانِ عشق میان شاهزاده ایرانی «خسرو» و شاهزاده ارمنی «شیرین» از طبع بلند و خامهٔ بی‌نظیر حکیم نظامی فرو چکیده است. شیرین همان دل‌بر خوب‌رویی است که در ازای یکی از چهار چیز گران‌بها که شاهزاده خسرو در پای اجرای عدالت فدا کرده بود، نصیب او شد.

«لیلی و مجنون» سومین گنجینه از پنج گنج است که سراسر روایت عشق و بی‌شکیبی، سوز و گداز جدایی، نافرجامی عشقی پاک و فنا شدن آن در پای رسوم جامعه‌ای بدوی در ریگ‌زارها و بادیه‌های قبایل عرب است که در پیش‌گاه انصاف، این گنجینه از به‌ترین و پرشورترین داستان‌های عشقی سراسر دنیاست.

داستان بهرام گور که در آن عشق با واقعیت زندگی آمیخته است و لذت و خوشی با جنگ، سیاست و حکومت در هم پیوسته با قصه‌های شگفت‌انگیز که لعبتان هفت گنبد برای شاه نقل می‌کنند، در چهارمین گنجینه یعنی هفت پیکر فراهم آمده است.

و بالاخره حکیم در داستان دو قسمتی اسکندرنامه، دو تصویر از چهرهٔ اسکندر نقش می‌زند: اسکندر شرف‌نامه که فرمان‌فرماست و اسکندر اقبال‌نامه که فیلسوفی فرمان‌روا و پیام‌بری دعوت‌گر است. شرح جنگ‌های هفت سالهٔ او از بیست سالگی تا بیست و هفت سالگی، سفرش در دنیای ظلمات و سرانجام ناکامی او در رسیدن به آب حیات نیز در این منظومه از زبان نظامی نقل شده است.

خواندن آثار ادبی کلاسیک فارسی برای علاقه‌مندان آن بسیار گیرا و دل‌نشین و برای دانش‌جویان، نویسندگان و نظریه‌پردازان البته ضروری و قطعی است. اما اگر کسی بخواهد برای نخستین ‌بار به سراغ آثار حکیم بزرگ گنجه برود و در پنج گنجینه او سیر و سیاحت کند، به‌ترین راه ورود او خواندن کتاب «پیر گنجه در جستجوی ناکجاآباد» خواهد بود.

این کتاب از آثار قلمی دانشمند و محقق بزرگ ادبیات فارسی زنده یاد عبدالحسین زرین‌کوب در سال‌های پایان عمر اوست که البته به تصریح ایشان در مقدمه، کار خاتمهٔ تحقیق و ویرایش آن، بیست سال طول کشیده است.

تشویق علاقه‌مندان به خواندن آثار نظامی یا تتبع در آن‌ها به خواندن این کتاب خالی از لطف نیست؛ چرا که پاسخ بسیاری از پرسش‌های خود را دربارهٔ نظامی و هریک از پنج گنج از دل متن این کتاب به درستی خواهند یافت و نیز از آغاز تا انجام هر منظومه، با داستان و جریان پیش‌رفت آن، منشأ داستان‌ها، نقد و تحلیل‌گونه‌ای از داستان و سرانجام آن‌چه حکیم گنجه از پرداختن به این داستان‌ها در جستجوی آن بوده است، آَشنا خواهد شد.

جدا از فصل اول کتاب که به بررسی زندگی، روزگار و عصر سیاسی حاکم بر جامعهٔ نظامی پرداخته و نیز پنج فصل در ادامهٔ آن که هر یک از خمسه را جداگانه بررسی کرده است، موضوع چهار فصل بعدی کتاب به ترتیب عبارتند از: بررسی شعر نظامی، بررسی زبان خاص او در داستان‌ها و قصه‌پردازی، بررسی و تحقیق در اندیشهٔ بلند این حکیم عالی‌قدر و سرانجام بررسی آن‌چه نظامی از سرودن خمسه در پی آن بوده و به بیان مرحوم زرین‌کوب «ناکجاآباد» و جهان مطلوبی که او در پی درافکندن آن بوده است.

از محاسن بی‌نظیر این اثر تحقیقی گران‌مایه، یکی حجم کم آن است و دیگر آن که هر فصل را می‌شود در مدت کوتاهی مستقل از سایر فصول خواند، لذت برد و به نتیجه رسید. ضمن آن ‌‌که بر خلاف برخی دیگر از آثار این دانش‌مند، کلمات، عبارات و جملات به کار رفته در این کتاب، بسیار ساده و بی‌پیرایه است.

اما ایرادی که ممکن است بر کل اثر وارد باشد، جمله‌پردازی‌های بلند دکتر زرین‌کوب است که گاهی ملال خواننده را فراهم می‌آورد و گاهی نیز شاید رشتهٔ کلام را از دست او بیرون برد که البته خوانندگان دائمی آثار زرین‌کوب به آن‌ها عادت کرده‌اند.

این کتاب، هدیهٔ بسیار ارزش‌مندی برای دوستانی است که به ادبیات کلاسیک فارسی علاقه‌مندند.