هفدهمین دوره هفته کتاب از امروز آغاز می شود. به رسم دیرین تمام سالهای گذشته و پیش رو قبل از آن در نشست های خبری برنامه های متنوع و نام گذاری روزهای هفته اعلام و در خبرگزاری ها منتشر شده.  و باز به همان رسم دیرین گفته میشود این برنامه ها و فعالیتها به نسبت سالهای گذشته رشد قابل توجهی داشته و معاون فرهنگی وزیر خبر از رشد صد درصدی نسبت به سال گذشته می دهد که با برنامه ریزی های گسترده ممکن شده.  امیدواری زیادی برای اتفاقات خوب در وادی کتاب، این عرصه مهجور فرهنگ کشور در این مدت آفریده شده است.

اما برای اهالی نشر و علاقه مندان کتاب و کتاب خوانی همچنان این دغدغه وجود دارد که به مثل سالهای گذشته همه چیز در حد برنامه های هفته کتاب بماند و باز هم شاهد اتفاقات مقطعی و بدون دنباله باشیم. رخ داد هایی که لازم است تاثیر آنها را نه فقط در مصاحبه های مطبوعاتی و بیلان های کاری مدیران که در واقعیت متن جامعه ببینیم تا مفید بودن آن باور شود.

حاجی آبادی مدیر نشر هزاره ققنوس در این رابطه می گوید: “این هم مثل نمایشگاه کتاب تهران است. یعنی بهانه ای است برای اینکه بتوانیم کار کتاب و کتاب خوانی را ترویج کنیم. منتها خیلی از این بهانه استفاده نشده، همانطور که از بهانه نمایشگاه استفاده نشده. خروجی کار می تواند این باشد که یا میزان مطالعه بیشتر شود یا اینکه تیراژ کتابها برود بالا. ما این خروجی را ندیده ایم. نه برگزاری نمایشگاه کتاب منجر شده که تیراژ کتابها برود بالا و عناوین زیاد بشود نه هفته کتاب. با توجه به خروجی می توانیم بگوییم که خیلی اثر نداشته.”

او میانگین تیراژ کتاب در کشور را نشانه کم اثر بودن حرکت های گذشته می داند و می گوید: “اگر هدف هفته کتاب و برنامه هایی مانند هفته کتاب این باشد که مردم ما کتاب خوان تر بشوند قطعا باید کتاب بیشتری هم فروش برود. این وضعیتی که الان داریم یعنی میانگین دو تا سه هزار برای تیراژ کتاب، نشان می دهد که هرچند تلاشهای خوبی شده و برنامه های خیلی خوبی هم برگزار شده اما منجر به نتیجه نشده”

روند برگزاری هفته کتاب در دوره های گذشته به گونه ای بوده که سید حسین عابدینی مدیر نشر سفیر اردهال که صاحب دو کتاب برگزیده کودک و نوجوان جشنواره کتاب برتر است با اشاره به نمایشگاه های استانی و ذکر این نکته که روند برگزاری از قبل بهتر شده به خبرنگار جوان می گوید:”مراسمی که در هفته کتاب برگزار می شود مراسمی است تشریفاتی و زیاد به کتاب خوانی اهمیت نمی دهند. اینکه چندتا نمایشگاه برگزار می شود یا از یک سری تقدیر می کنند خوب است. اما در روند کتاب خوانی آنطوری که باید و توقع می رود تغییری ایجاد نشده و تفاوت نکرده با سالهای قبل.”

صحبتهای امیرحسین انبار داران که پیش از این ناشر برتردفاع مقدس شناخته شده و اکنون از اعضای انجمن تازه تاسیس ناشران دفاع مقدس است نیز شنیدینی است: “حالا خیلی هم سیاه نگاه نمی کنم که بگویم هیچ اثری ندارد، اما به عنوان یک برنامه روتین، بیشتر تبدیل به یک کار تقویم پرکنی شده تا اینکه بخواهد برای هفته کتاب مفید باشد. ما می توانیم از این هفته کتاب بهره های زیادی ببریم ولی با این کار روتین شده که بیشتر قرار است یک گزارشی ارسال شود به مقام مافوق و یک بودجه ای برایش هزینه شود از هزارتا بهره، ده تا بهره می بریم.”

رضا رسولی نویسنده که عضو هیئت مدیره انجمن قلم است و ۸ کتاب در کارنامه خود دارد، تاکید می کند که پیشرفت دیده ایم و می گوید: “توسعه فرهنگ کتاب خوانی را از چند منظر می توانیم نگاه کنیم. یکی از آنها توسعه ناشران است. وقتی اشتهایی وجود نداشته باشد برای خواندن کتاب بنابراین کتابی یا چاپ نمی شود یا تعداد کمی از آن فروخته می شود. اما وقتی ما می بینیم تعداد ناشران هر سال به نسبت سال قبل افزایش پیدا کرده معنایش این است که نیاز کتاب خوانی جامعه افزایش پیدا کرده. وقتی می بینیم بخش های مختلف ناشران تنوع پیدا کرده و یک ناشر در حوزه های مختلف کتاب چاپ می کند معنایش این است که فرهنگ کتاب خوانی توسعه پیدا کرده. توسعه نشریات متعلق به حوزه کتاب و خبرگزاری های همه حاکی از این است که بلاخره موضوع کتاب و کتاب خوانی رونق بیشتری را شاهد بوده.”

وقتی به سراغ رضا امیرخانی نویسنده رمان های “من او” و “بیوتن” می رویم از گفتگو در باره برنامه هفته کتاب اجتناب کرده و دلیل آن را مربوط بودن این مسئله به وزارت ارشاد ذکر می کند. تا ما از خودمان بپرسیم سیاست های وزارت ارشاد چه بوده که نویسنده ای اینچنین حتا از اظهار نظر درباره آن خودداری می کند؟

صحبت های سید محمد نظام الدین مدیر انتشارات مهرقائم و علم آفرین اصفهان که از ناشران سابقه دار شهرستانی است زاویه هایی دیگر از سوابق گذشته برنامه هفته کتاب را به خصوص در شهرستان ها بازگو می کند: “از نظر ما در استانها هیچ تفاوتی نکرده. برگزاری مراسم هفته کتاب به صورت یک کار روتین اداری درآمده که سالی یک بار توسط اداره کل هر استان انجام می شود و دستور العمل و ضابطه خاصی هم گویا نداشته و ندارد. چون در هر دوره روشهای انتخاب کتاب و برگزاری مراسم هفته کتاب یا جشن کتاب با توجه به تعویض شدن مسئولین و مدیران یک تفاوتی های جزئی می کند. اما تفاوتهای ماهوی که در کیفیت و ارتقای سطح مناسب کتابهای تولیدی اثر بگذارد را ندیده ایم.”

نظام الدین به دغدغه ها و مشکلات دیگری نیز اشاره می کند: “من حتا در طول دو سه سال گذشته چندین بار از مدیران واحد نشر اداره کل جویا شدم که ضوابط گزینش آثار برتر را به ناشران اعلام کنید، تا ما بدانیم ضابطه شما چیست برای گزینش و تعیین آثار کتاب برتر تا ضعف آثار تولیدی خودمان را بشناسیم و در راستای تولید آثار برتری که شما ضوابطش را تعیین کرده اید تلاش کنیم. یعنی بفهمیم علت اینکه برخی از کتابها را انتخاب می کنید و معرفی می کنید و برخی از کتابها را در حالی که به نظر می رسد کتابهای خوبی هستند معرفی نمی شوند و برگزیده نمی شوند چیست؟  من خودم خیلی پی گیری کردم اما از ارائه این ضوابط هم به انحاء مختلف طفره رفته اند. حتا در مورد یکی از کتابهای تولیدی ما به خاطر تصویر گری برنده تقدیرنامه شد این اتفاق نیفتاد.”

محمد رضا حدادی کارشناس نشر و مدیر سایت کتاب نیوز در این باره به نگاه کلان در حوزه فرهنگ اشاره می کند و می گوید:”ما در چارچوبها نسبت به فرهنگ هیچ ایده خاصی نداریم.” و می افزاید:”در مسئولین این زاویه دید وجود دارد که فرهنگ را از زندگی جاری مردم جدا می بیند و آن را یک کار لوکس می داند. در صورتی که فرهنگ یعنی همین زندگی” او از وجود این نگرش درحیطه کتاب نیز سخن گفته و اضافه میکند:”بعضا فکر می کنند کار فرهنگی در حیطه کتاب درحد همان رونمایی است.”  حدادی کتاب هم در این میان یک محصول می داند که عوامل متعدد در رابطه با اقبال عمومی نسبت به آن موثر است و نمی توان با کارهای مقطعی کوتاه مدت اثر عمیقی روی آن گذاشت.

محسن پرویز، معاون فرهنگی وزیر ارشاد در آستانه هفته کتاب در حالی خبر از دوبرابر شدن و رشد صد درصدی برنامه های هفته کتاب می دهد که حمید قبادی در نشست خبری هفدهمین هفته کتاب بودجه اختصاص یافته برای برنامه های این هفته را ۴۰ میلیارد ریال اعلام کرده. موضوع وقتی جالب می شود که بدانیم این مبلغ دقیقا معادل بودجه تخصیص داده شده برای شانزدهمین هفته کتاب در سال گذشته است. سوال اینجاست که آیا شاهد افزایش بهره وری ۱۰۰ درصدی هستیم یا در دوره های گذشته به همین نسبت اتلاف منابع داشته ایم؟ و امیدوار باشیم که گزینه های “هیچ کدام” و “تمام گزینه ها” جواب درست نباشند و آرزو کنیم هفدهمین هفته کتاب برای کتاب و کتاب خوانی اثربخشی مثبتی داشته باشد.