پیش‌تر بخش‌های اول و دوم مقالهٔ «هزار و یک شب؛ داستان ملل» منتشر شده بود. این مطلب، بخشِ سوم و آخرِ این مقاله است که به بررسی تأثیراتِ «هزار و یک شب» بر آثارِ نویسندگان و شعرای مختلف می‌پردازد.

۱۳- جاکوب (۱۸۶۳-۱۷۸۵) و ویلهلم گریم (۱۸۵۹-۱۷۸۶)

جاکوب و ویلهلم گریم، لغت‌شناسان آلمانی و پایه‌گذاران روش تحقیق در زبان آلمانی و بنیان‌گذار مطالعات تطبیقی در قصه‌های عامیانه آلمانی‌اند. شهرت این دو برادر مرهون مطالعات با ارزش‌شان در زمینهٔ قصه‌های عامیانه است و کتاب آن‌ها با نام «قصه‌های آلمانی» درسال‌های ۱۸۱۸-۱۸۱۹منتشر شد.

برادران گریم هزار و یک شب را به خوبی می‌شناختند و عقیده داشتند که اغلب داستان‌های آن بیش از حد واقعی بوده و در قالب افسانه نمی‌گنجد. از نظر آن‌ها آوردن منشأ واقعی حوادث مانع خیال‌پردازی و تخیل در داستان‌سرایی می‌شود. آن‌ها افسانه‌هایی که دارای تعداد زیادی مرجع تاریخی و حوادث واقعی بود نمی‌پسندیدند. به عقیدهٔ ویراستار کتاب «قصه‌های آلمانی»، مشابه هشت قصه از هزار و یک شب، هشت داستان در کتاب برادران گریم وجود دارد:

داستان‌های «ماهیگیر و همسرش» و«جن در بطری شیشه‌ای» با داستان «بازرگان و جن» (هزار و یک شب)

داستان «دزد و استادش» با داستان «دوازدهمین داستان ناخدا»

داستان «چگونه شش مرد دنیا را درنوریدند» با داستان « شش نفری که به جنگ دنیا رفتند»

داستان «پادشاه کوه طلایی» با داستان «قاضی که شیئی جادویی را دزدید»

داستان «سه پرندهٔ کوچک» با داستان «دو خواهری که به برادر کوچک‌شان حسادت می‌کردند»

داستان «کوه‌های سیملی» با داستان «علی بابا و چهل دزد بغداد»

همچنین منتقدین عقیده دارند که قصه‌های دیگری با ریشه‌های هندی در مجموعه آن‌ها وجود دارد که از راه ارتباط با نسخ عربی به اروپا رسیده است.

۱۴-هومر(قرن هشتم قبل از میلاد) Homer (850 BC)

هومر شاعر یونان باستان است که آفرینش حماسهٔ ایلیاد و ادیسه را به او نسبت می‌دهند. این حماسه شرح محاصره شهر تروآ و ماجراهای ادیسه است که شباهت‌های زیادی با داستان‌های هزار و یک شب دارد. برای مثال، داستان مبارزهٔ سندباد بحری و غول آدم‌خوار در هزار و یک شب و بخش «سیکلوپس» یا «غول یک چشم» در داستان ادیسه بسیار شبیه به هم هستند. همچنین بنا بر عقیدهٔ برخی مورخین تعدادی از عناصر فرهنگ یونانی در آثار هومر، ریشه در متون خاورمیانهٔ باستانی دارد. زیرا در زمان تألیف هزار و یک شب هنوز کتاب حماسی هومر به عربی ترجمه نشده بود.

۱۵- طه حسین (۱۹۷۳-۱۸۸۹) Taha husein

طه حسین نویسندهٔ نابینای مصری و متفکر نوگرای عرب بود که به خاطر انتشار اتوبیوگرافی مشهور خود به نام «الایام» در سال ۱۹۷۲ شهرت زیادی کسب کرد. وی یکی از نخستین روشنفکران عرب بود که به هزار و یک شب به عنوان میراث فرهنگی اعراب توجه نشان داد و به طور جدی به جمع‌آوری آن همت گمارد. طه حسین در سال ۱۹۳۶ رمان مشترکی با «توفیق حکیم» نوشت که در آن شهرزاد را سمبل آزادی فکری قرار داد. وی در کتاب دیگری با نام «رؤیاهای شهرزاد» می‌نویسد: شهرزاد به شهریار تذکر می‌دهد که حقوق مردم را رعایت کند و آرامش را در کشور برقرار سازد. این رمان که بر اساس کتاب هزار و یک شب نوشته شده است، در واقع دستور نامه‌ای برای استقرار و اجرای عدالت، آموزش و پرورش، دموکراسی و احقاق حقوق زنان در مصر است.

۱۶- جیمز جویس (۱۹۴۱- ۱۸۸۲ ) James Joyce

نویسندهٔ معروف ایرلندی که با دو رمان مشهور خود یعنی «اولیس» و «چهرهٔ مرد هنرمند در جوانی» تأثیر چشمگیری در ادبیات قرن بیستم اروپا داشت. وی در نوشتن از سبک «جریان سیال ذهن» استفاده می‌کرد و در جوانی ترجمه‌های برتون و نسخهٔ هزار و یک شب گالان به زبان ایتالیایی را خوانده بود؛ از این رو، این کتاب منبع الهام جویس برای نوشتن رمان‌هایش بوده است.

جویس نقش مهمی در ادبیات موسوم به «اوریانتالیسم» در اروپا داشت. در آثار او نقش شخصیت‌های شرقی در جریان‌های ادبی بسیار برجسته و آشکار است. شباهت‌های داستان «اولیس» با هزار و یک شب به قدری زیاد است که گفته می‌شود آثار شرقی (از جمله هزار و یک شب) و ادیسهٔ هومر بسترهای اصلی آن بوده‌اند.

هزار و یک شب کتاب محبوب قهرمان رمان اولیس یعنی «مورفی» است. همچنین می‌توان تأثیر عمیق هزار و یک شب را در داستان دیگر جویس با نام «بیداری فینگان» مشاهده کرد. او این کتاب را در سال‌های ۱۹۲۲ تا ۱۹۳۹ نوشت. جویس «اولیس» را «کتاب روز» و «بیداری فینگان» را «کتاب شب» می‌نامید. جویس در این اثر از شگردهای ساختاری و مرسوم، تخیل، بازی با کلمات و دیگر عناصر داستان‌سرایی استفاده کرده و بر مشابهت‌های میان سنت روایی شرقی و ایرلندی تاکید می‌کند.

۱۷- پیر پائولو پازولینی (۱۹۷۵- ۱۹۲۲) Pier Paolo Pasolini

کارگردان معروف ایتالیایی که آثار وی بسیار بحث‌برانگیز بود. وی در سال ۱۹۷۴ فیلم «گل‌های هزار و یک شب» را ساخت که آخرین بخش از «تریلوژی زندگی» محسوب می‌شد. تریلوژی زندگی برداشت او از داستان‌های دکامرون بوکاچیو و داستان‌های کانتربری چاوسر بود که بر پایه داستان «علی شار و زمرد» از قصه‌های هزار و یک شب ساخته شده بود. پازولینی همواره یکی از تحسین‌کنندگان هزار و یک شب بود و آن را تجسم و مظهر قصه‌گویی و داستان‌سرایی می‌دانست. پازولینی دربارهٔ فیلم خود می‌گوید: «قصد داشتم در این فیلم دنیای فئودالی را نشان دهم که در آن همه چیز از ریشهٔ عمیق و قوی عشق الهام می‌گیرد و هر انسانی، حتا یک گدای بینوا هم می‌تواند صاحب یک خودآگاه محکم و توانا باشد.»

۱۸- ادگار آلن پو (۱۸۴۹- ۱۸۰۹) Edgar Allan Poe

نویسندهٔ امریکایی که به خاطر داستان‌های اسرارآمیز، ترسناک و جنایی خود شهرت دارد. پو هم مانند نویسندگان دیگری چون «تئوفیل گوتیه»، «مارک تواین» و «جوزف روت» با الهام از هزار و یک شب کتابی با نام «هزار و دو شب» نوشت؛ اگرچه این داستان در مقایسه با داستان‌های هزار و یک شب، چندان پر رنگ و لعاب نیست و در آن قصهٔ سندباد بحری با حوادث معاصر در هم آمیخته شده و از اکتشافات و اختراعات هم بهره می‌گیرد، ولی در کل از لحنی طنزآلود و طعنه آمیز برخوردار است.

احتمالاً پو هزار و یک شب را در جوانی مطالعه کرده بوده، زیرا بسیاری از داستان‌های وی در «افسانهٔ گروتسک و آرابسک»(۱۸۴۰) دارای تخیلات شرقی مانند منابع جغرافیایی، اشباح، جادوگران و صحنه‌های مشرق زمین است. به طور کلی شباهت میان داستان‌های پو و هزار و یک شب بسیار عمیق بوده و تنها در ظاهر داستان‌ها خلاصه نمی‌شود.

۱۹- مارسل پروست (۱۹۲۲-۱۸۷۱) Marcel Proust

نویسندهٔ فرانسوی که رمان معروف او یعنی «در جستجوی زمان از دست رفته»(۱۹۲۷- ۱۹۱۳) یکی از مهم‌ترین آثار ادبی قرن بیستم است. طبق نظر منتقدین ترجمه‌های گالان و ماردروس از هزار و یک شب، منبع الهام پروست در نگارش قسمت نهایی آخرین جلد کتاب یعنی «زمان بازیافته» بوده است.

هنگامی که نویسنده دربارهٔ نوشتن کتابی شبیه هزار و یک شب سخن پردازی می‌کند. از شرح و بسط گفته‌های او در این کتاب می‌توان نتیجه گرفت که پروست، رمان «در جستجوی زمان از دست رفته» را بازنویسی هزار و یک شب به شکل فرانسوی و امروزی آن می‌داند. رد پای مربوط به داستان‌های هزار و یک شب را می‌توان در داستان‌های منسجم، مفهوم غلبه بر مرگ، نمایش عشق و تصاویر شرقی ارائه شده در این رمان دید. مفهوم آیندهٔ امیدبخش و گذشتهٔ باشکوه در رمان پروست، برگرفته از تصویرهای هزار و یک شب است.

منتقدین عقیده دارند که پروست در نوشتن اثری شبیه به هزار و یک شب، تحت تأثیر «انوره دو بالزاک»(۱۸۲۰-۱۷۹۹) بوده است. بالزاک نویسنده‌ای است که آرزوی خود را برای نوشتن هزار و یک شب غربی به زبان آورده و نکات بسیاری از این کتاب را در اثر معروفش به نام «کمدی انسانی» آورده است.

۲۰-نیکلای آندریوچ ریمسکی کورساکف (۱۹۰۸- ۱۸۴۴)    Nikolay Andreyevich Rimsky-Korsakov

آهنگساز روسی که آوازهای مردمی روسی را با سازهای رنگین مکتب جدید آلمان ادغام کرد. معروف‌ترین اثر وی سوئیت سمفونیک «شهرزاد» است که برای اولین بار در سال ۱۸۸۹ اجرا شد. کورساکف دربارهٔ آن می‌نویسد: «برنامه‌ای که در این اثر راهنمای من بود، اپیزودهای جداگانه‌ای بود که بی‌وقفه اجرا می‌شد و تابلوهایی از هزار و یک شب را نشان می‌داد.»

دریا، کشتی سندباد، جشن‌های شهر بغداد و کشتی‌هایی که در برخورد با صخره‌ها غرق می‌شوند، همه از داستان‌های هزار و یک شب گرفته شده است. وقفه‌های کوتاهی که بین قسمت‌های اول، دوم، سوم و چهارم وجود دارد، برای اجرای ویولن تنها گذاشته شده و نشان دهنده این است که گویی شهرزاد در حال قصه‌گویی برای شهریار است. کورساکف نام این سوئیت را «شهرزاد» گذاشت، زیرا نام شهرزاد و هزار و یک شب، هرکسی را به یاد داستان‌های شگفت‌انگیز شرقی می‌اندازد. علاوه بر این بعضی از نشانه‌های موزیکال در این قطعه دال بر این حقیقت است که تمام روایات توسط یک نفر گفته می شود و آن همان شهرزاد است.

۲۱-مارک تواین (۱۹۱۰- ۱۸۳۵) Mark Twain

نویسندهٔ امریکایی و خالق آثار ماندگاری چون «ماجراهای تام سایر» (۱۸۷۶) و «ماجراهای هاکلبری فین» (۱۸۸۵) که نام اصلی وی ساموئل لانگ هورن کلمنتس است، ولی با نام مستعار «مارک تواین» مشهور شده است. وی در سال ۱۸۶۷ به اروپا، قسطنطنیه، سوریه و سرزمین مقدس سفر کرد و در نوشته‌های خود دمشق را با توصیفات آن در هزار و یک شب مقایسه کرد. تواین هنگام نوشتن هاکلبری فین و احتمالاً با الهام از آلن پو، داستان کوتاهی با نام «هزار و دومین شب عربی» نوشت که البته در زمان حیاتش منتشر نشد. این اثر طنزآمیز شباهت مبهمی به داستان شهرزاد و شهریار داشته و بعضی داستان‌های کلیشه‌ای هزار و یک شب را هجو کرده است.

۲۲-جیمز موریه (۱۸۴۹- ۱۷۸۰) James Morie

یک دیپلمات انگلیسی بود که در زمان قاجار در قالب سرپرست گروه انگلیسی دو بار به ایران سفر کرد. جیمز موریه علاوه بر دو سفرنامه خود کتاب مشهوری به نام «سرگذشت حاجی بابای اصفهانی»(۱۸۲۳) دارد که از هزار و یک شب الهام گرفته است. این اثر با کتاب دیگری با نام «ماجراهای حاجی بابای اصفهانی در انگلستان» ادامه یافت.