مفاتیح الجنان از جمله کتاب‌هایِ محل رجوع بسیاری از ایرانی‌ها در این شب‌های مبارک است. کتابی مشحون به ادعیهٔ گرانقدر و ارزش‌مند که شیخ عباس قمی به نقلِ با واسطهٔ آن‌ها از ائمه علیهم السلام پرداخته.

مشکل ما فارس‌زبان‌ها در بهره‌گیری از کتاب‌های ارزشمندی چون مفاتیح الجنان و صحیفهٔ سجادیه نا واردی‌مان در زبان عربی‌ست. این ناواردی، اغلب‌مان را از کشف و درکِ معانیِ بلندِ فرازهای مختلف دعا باز می‌دارد.

لابد شما هم در این شب‌های محترم، از چشمهٔ شیرینِ دعاهای ابوحمزهٔ ثمالی، افتتاح، جوشن کبیر و امثالهم  لبی تر کرده‌اید. لابد دیده‌اید که در مساجد، پشت سر هم و بی‌وقعه، جوشن کبیر می‌خوانند و دسته‌جمعی بعد از هر بخشش، بلند می‌گویند: «سبحانک یا لا اله الا انت…» اما واقعاً چند نفرمان معانیِ همینِ ذکرِ مکرر را می‌دانیم و می‌فهمیم؟

اهتمام به ترجمه‌های روان

اگر بنا است که رجوع به ادعیه، به قصد قربت باشد، پس باید راهِ قربت را کشف کنیم. این راه، قطعاً از درون معانی همین ادعیه کشف می‌شود. اما ما فارس زبان‌ها چه کنیم؟ یا باید برویم و عربی بیاموزیم، یا باید دانشمندِ فرهیخته‌ای بیابیم و از ایشان بخواهیم تا بعدِ این همه ترجمهٔ کهنه و ناپیراسته، یک ترجمهٔ خوب از کتب ادعیه هدیه‌مان کند.

اغلب کتب ادعیهٔ ترجمه شده به فارسی که در بازار کتاب عرضه می‌شود، ترجمه‌های بد، ثقیل و ناپیراسته دارند. این ترجمه‌ها عموماً مربوط به دهه‌های قبل‌اند و بعضاً کلماتی نامأنوس در خود دارند.

بعضی از این کتب، ایرادهای تایپی-نگارشیِ فاحشی دارند که معلول بی‌دقتی کتاب، مترجم و ناشر است. خب، بد نیست بدانید که پرفروش‌ترین و پرسودترین کتاب، همین مفاتیح است. بنابراین، هر ناشری برای شروع هم شده، یکی-دو نسخه مفاتیح منتشر می‌کند. نه هزینهٔ فیلم و زینکِ‌ آن‌چنانی، نه حق‌التألیف، نه هزینه ویرایش و ترجمه… سود خالصِ خالص! بعضا ناشرانی هستند که ذره‌ای دل‌بستهٔ اسلام نیستند، اما قرآن و مفاتیح‌شان معروف و پرمخاطب است!

بنابراین، لازم است که در ترجمه و نکات فنیِ نشرِ کتب ادعیه بازنگری کنند. این هم بر عهدهٔ ارشاد است که به جای خریدِ مفاتیح، برود و چاپ و نشرش را بهینه کند.

لزوم اصلاح قالبِ نوشتاری کتب ادعیه

متنِ اصلیِ ادعیه، آن‌چنان فصیحِ و زیبا هستند که انگاری، ترجمه، از بهای کلامی آن‌ها می‌کاهد. در این شرایط، تنها کاری که می‌توانیم انجام بدهیم، ارائهٔ یک ترجمهٔ شیرین، زیبا و درست از کتب ادعیه است. ترجمه‌ای که به متنِ اصلیِ عربی که رسیده از ائمهٔ ما است، نزدیک باشد و منظور کلمات آنان را برساند.

جدا از بحث ترجمهٔ کتب ادعیه و این‌که در این عصر، حتا گفتگو با خدا هم لحنِ امروزین می‌خواهد، یک مسئلهٔ مهم دیگر هم دربارهٔ کتب ادعیه وجود دارد و آن، بحثِ قالبِ فنی و نوشتاری است.

منتهای کاری که برای بازنگری در قالب نوشتاریِ کتب ادعیه شده، «حروف درشت» و «تعیین محل وقف» است. اما تا به حال هیچ ناشری (تا آن‌جا که می‌دانم) دربارهٔ صفحه‌آرایی و اصولِ اولیهٔ نگارش در کتب ادعیه کاری نکرده. مراجعه بفرمائید به همین مفاتیح مبارکی که شب نوزدهم ماه مبارک هم‌دم‌تان بود. می‌بینید که سطور، پشت سر هم، بدون پاراگراف‌بندی منظم و اصولی همین‌طور آمده‌اند و یک دیوار از کلمات پیش چشمِ مخاطب ساخته‌اند. خب، این باید اصلاح بشود.

نباید فراموش کنیم که عصرِ ما، عصرِ سرعت و بی‌حوصله‌گی است. باید زبان‌ِ دین را با این عصرِ هماهنگ کنیم. باید به این زبان حرف بزنیم، اما نباید ماهیتِ کلام‌ و فحوای حرف‌مان را کتمان کنیم. واقعاً پاراگراف‌بندیِ اصولی نوشته‌های مفاتیح چه ایرادی دارد؟ چقدر کار دشواری است؟ اساساً اگر بخواهیم تبعیت از قرآن عظیم کنیم، بخش‌بندی و پاراگراف‌بندی و نکته‌گویی را در آیات می‌بینیم. خب، چرا در کتب ادعیه این بخش‌بندی‌ها اعمال نشود؟

نکتهٔ بعدی دربارهٔ صفحه‌آرایی است. نمی‌دانم چه حکمی‌ست که سطورِ یک دعا، این همه به هم پیوسته باشند و در هم. ملاحظه بفرمائید که این همه علامت و اعراب چطور رفته‌اند توی هم. بعد هم مترجم آمده و همان زیر، یک ردیف ساخته، با عرضی کم‌تر از یک سانتی‌متر و با خط ریز ترجمه نوشته. هر جا هم خطا رفته، ابرو باز کرده یا به تنگی جا که افتاده، هی ریزتر و ریزتر و در هم رفته‌تر کلمات را ردیف کرده. اصلاح این‌ها چقدر زمان و هزینه دارد؟

حالا در قرنِ ۲۱ هستیم. در سال ۱۴۳۰ هجری قمری. وقتش رسیده که مفاتیحِ‌ چاپ چندصد سال قبل را امروزی کنیم. نه در فحوای کلام، بلکه در نوعِ بیان (ترجمهٔ روان و شیرین و عالمانه) و در قالبِ فنیِ‌ کتاب. در فونت، در اندازهٔ فونت، در نوع چیدمان سطور و الخ.

باید برای دین‌دار ماندنِ دین‌داران و اشاعهٔ دین، زبانِ امروز را به کار بست. کشفِ  زبانِ امروز هم، نیازمند مطالعه و تحقیقِ جامعه‌شناختی-روان‌شناختی است.

توضیح:

سید کمال‌الدین دعایی عزیز، بعد از انتشار این یادداشت، نکاتی بیان کرد که جالب توجه‌اند. از او خواستم این نکات را قلمی کند. حاصل شد این:

مطلب «باید که لحن سخنم را عوض کنم»، نوشتهٔ بسیار دقیق و به‌جا و حاوی نکاتی مثبت و ضرور بود. اما از آن‌جا که نویسندهٔ متن، از وجود «مفاتیح»ی با مشخصات مطلوب مذکور، اظهار بی‌اطلاعی کرده‌اند، لازم دیدم متذکر شوم که اتفاقاً مفاتیحی با همان مختصات که در متن مزبور یاد شده‌ است، تحت عنوان «کلیات مفاتیح نوین» و به همت آیت‌الله ناصر مکارم شیرازی در سال ۱۳۸۴ منتشر شده است. از جمله ویژگی‌های این کتاب، استفاده از زبان روز، درج مقدمات مفید برای هر بخش، نظم منطقی ادعیه و اعمال، ترجمهٔ خوب و روان، حذف ادعیه و زیارات مشترک یا ضعیف، ذکر اسناد و مصادر تمامی ادعیه و مهم‌تر از همه، حروف‌چینی و صفحه‌بندی با خطوط خوانا و شکل چشم‌نواز است. مطالعهٔ مفاتیح نوین را به همهٔ دوستان خانه کتاب اشا توصیه می‌کنم.