۴) بررسی در حوزهٔ داستان کوتاه

برش‌های داستانی (که قبلاً به آنها اشاره شد) برای این که در گروه داستان‌های کوتاه قرار گیرند، باید روایت‌هایی بسیار کوتاه، محدود و مختصر باشند؛ به این دلیل که داستان کوتاه، روایت به نسبت خلاقه‌ای است که نوعاً سر و کارش با گروهی محدود از شخصیت‌هاست که در عمل منفردی شرکت دارند و غالباً با مدد گرفتن از وحدت تأثیر، بیشتر بر آفرینش حال و هوا تمرکز می‌یابد تا داستان‌گویی.[۱]

از آنجا که داستان کوتاه، اغلب آنات و تغییرات مداوم زندگی فردی و اجتماعی را روایت می‌کند، طبعاً برای بیان این تغییرات به قالب‌های متنوعی نیازمند است. از این رو داستان کوتاه، پیوسته محمل تجربه‌های تازه است.[۲] بنا بر این هر برش داستانی از هر صفحهٔ تاریخ بیهقی را می‌توان برای خوانندگان مختلف به عنوان داستانی کوتاه عرضه کرد و با این کار، درنتیجه طیف خوانندگان تاریخ بیهقی را متنوع و البته گسترده‌تر کرد.

برای داستان کوتاه، طبقه بندی و انواع خاصی در نظر گرفته شده است که با توجه به هر یک می‌توان هر برش‌ داستانی از تاریخ بیهقی را در گروهی خاص طبقه‌بندی کرد.[۳]

۵) بررسی در حوزهٔ رمان

در این مرحله،‌کل کتاب را با ساختار یک رمان بررسی می‌کنیم؛ رمانی که موضوع اصلی آن سرگذشت پادشاهی خودکامه و لاابالی در متن یک دورهٔ تاریخی است.

رمان، نثر روایتی خلاقه‌ای با طول شایان توجه و پیچیدگی خاص است که با تجربهٔ انسانی همراه با تخیل سر و کار داشته باشد و از طریق توالی حوادث بیان شود و در آن گروهی از شخصیت‌ها در صحنهٔ مشخصی شرکت داشته باشند.

رمان حداکثری برای طول و اندازهٔ واقعی و تعداد کلمات خود ندارد. هر رمان، شرح و نقلی از زندگی و متضمن «کشمکش»، «شخصیت‌ها»، «عمل»، «صحنه‌ها»، «پیرنگ» و «درونمایه» است.[۴]

شاید آنچه تاریخ بیهقی از ساختار رمان کمتر داشته باشد، عنصر تخیل است. اما با جاری شدن خواننده در متن وقایع تاریخی، براستی فضایی تخیلی- تاریخی تصویر می‌شود. برای خوانندهٔ امروزِ تاریخ بیهقی، شخصیت‌ها و اعمال آنها، صحنه‌ها، درونمایه و کم و بیش عناصر دیگر سازندهٔ رمان چیزی جز تخیل را در بر ندارد؛‌ به طوری که اگر خواننده لحظه‌ای از حقیقی بودن وقایع غفلت کند، البته در این که یک رمان را دنبال می‌کند، خدشه‌ای وارد نخواهد شد.

فورستر می‌گوید: رمان داستان می‌گوید و این جنبه‌ای است اساسی و اصلی که رمان بدون آن وجود نمی‌داشت. و مهم‌ترین عاملی است که در همهٔ رمان‌ها مشترک است…[۵]

روایت بیهقی همه عین واقعیت و همان صحنه‌ای است که اتفاق می‌افتاده است، اما براستی این صحنه‌ها با قلم توانای او جان گرفته و پرورده شده است. بیهقی در رویدادهای واقعی دخل و تصرف نکرده و همهٔ آنها را مستند و مستدل بیان کرده است. در سراسر داستان‌ها مبانی اخلاقی و اجتماعی نیکو حتی لحظه‌ای از نظرگاه این نویسندهٔ بزرگ دور نبوده است و هرجا که به آن اشارهٔ مستقیم نشده باشد، حتماً جمله‌ای، سخنی یا قولی برای آموختن فضائل اخلاقی وجود دارد که خواننده حتماً آن را درمی‌یابد.

اگرچه نثر بسیار زیبای بیهقی، روایت تاریخی را برای اهل آن بسیار دلنشین‌تر می‌کند، همین عامل برای خوانندهٔ کم‌حوصله که جاذبه‌های نثر را در نظر نداشته باشد، یا خوانندهٔ نوجوان که البته جویای این کتاب باشد، عاملی بازدارنده برای مطالعه و دریافت حقیقی این کتاب ارزشمند است.

بیهقی صاحب قلم مؤثر و ارزشمندی بوده ‌است و این نکته نه تنها از دیدهٔ اهل ادب بلکه از دیدگاه کسانی که با این کتاب آشنا و مأنوسند، پوشیده نیست. اما نوع نثر و نوشتار در بردارندهٔ همهٔ ارزش این کتاب نیست. گذشته از مبانی اخلاقیِ فردیِ بیهقی و روحی که سبب ماندگار شدن این اثر و آثار شبیه به آن است، همهٔ ارزش این کتاب عظیم به خاطر شکل داستان‌هاست.

۶) طبقه‌بندی تاریخ بیهقی در حوزهٔ رمان

اگر رمان‌ها را بر حسب موضوع و مقاصد هنری به نول شکل‌پذیری، رمان اجتماعی، رمان تاریخی، رمان محلی و رمان روانی طبقه‌بندی کنیم، قطعاً تاریخ بیهقی یک رمان اجتماعی- تاریخی است. از آن جهت اجتماعی است که در آن تکیه بر تأثیر اجتماع و مقتضیات اجتماعی بر روی شخصیت قهرمان و حوادث داستان است و از آن جهت تاریخی است که در آن زمینهٔ اثر، شخصیت‌ها و حوادث از تاریخ گرفته شده، بلکه عین تاریخند.[۶]

۷) تاریخ بیهقی رمانی ارزشمند برای نسل جدید

بدین ترتیب برای شناساندن آثار فاخر ادبی از میان متون کهن، ابزار نوین کمک بسیار مناسبی محسوب می‌شود. در اینجا نیز رمان می‌تواند ابزاری بسیار مفید برای دانستن تاریخ باشد. تاریخ، مصور کردن گوشه‌های مختلف زندگی و عصر پدران برای فرزندان و نسل‌های پس از آنهاست و تنها راه ارتباط گسسته شدهٔ چندین نسل پیش با فرزندان این زمان همانا دانستن تاریخ است.

در کودکی و نوجوانی وقت و اشتیاق برای مطالعه و کشف ندانسته‌ها بیش‌تر است. بسیاری از اندیشه‌های امروزین بزرگان در کودکی آنها جرقه خورده است. اگر در کودکی با کپسول فشرده شدهٔ این داستان‌ها (تاریخی) جرقه را برای بزرگسالی آماده کردیم، می‌توانیم امیدوار باشیم که این کودکان در بزرگسالی تاریخ بیهقی را جویا هستند؛ کتابی که البته ارزش آن، بسیار فراتر از ارزش یک اثر ادبی صرف یا یک اثر تاریخی صرف است.

همهٔ تلاش ما برای آن است که طیف گسترده‌ای از خوانندگان مختلف، از کتاب گرانمایه و ارزشمندی چون تاریخ بیهقی برخوردار شوند و هیچ نکتهٔ جنبی، این کتاب را از دسترس طیف گوناگون خوانندگان، در هر گروه‌ سنی بویژه نوجوانان دور ندارد.

در ادامهٔ این نوشتار، بازنویسی ساده‌ای از سه برش داستانی خواهد آمد که به طور اتفاقی از متن تاریخ بیهقی بیرون کشیده شده است. در این بازنویسی، در درجهٔ اول، مخاطبان نوجوان را در مد نظر داشته‌ایم:

■ غلام بی ارزش؛ پادشاه بزرگ

■ سیل بزرگ

■ جوان دلاور

بخش اول این مقاله را بخوانید

تاریخ بیهقی در بخش آش‌خانه

[۲] همان

[۳] همان

[۴] همان، صفحه ۲۴

[۵] همان، صفحه ۳۷، به نقل از جنبه‌های رمان

[۶] انواع ادبی، صفحه ۱۷۵