بیایید کمی تخیل‌تان را به کار بیندازید. خیال کنید یکی از نهادهای فرهنگی کسی را استخدام کرده تا از زندگی پیامبر یا حافظ یا شیخِ سهرورد رمان بنویسد. فکر می‌کنید این کتاب چه طور از آب دربیاید؟ تا صفحهٔ چندم می‌توانید خود به خود پیش بروید؟ شاید نیاز به تخیل نباشد. چنین کتاب‌هایی وجود دارند. من چندتایی را دیده‌ام. آن‌ها را در یک، دوهزار نسخه منتشر می‌کنند. تا آخرین جلد را هم به اداره‌ها و مدرسه‌ها هدیه می‌دهند!

داستان کردنِ آدم‌هایی که واقعاً وجود داشته‌اند و مشهور هم هستند کار سختی است. جذاب کردن این داستان‌ها باز هم سخت‌تر است. اما آیا غیرممکن هم هست؟ نه! چون دست کم یکی از این کتاب‌ها جذاب و خواندنی از کار در‌آمده: «سرگشته‌ی راه حق» از نیکوس کازانتزاکیس.

■■■

دختر جوان که نمی‌دانست برای ادامهٔ صحبت چه بگوید، اضافه کرد:
«یک شب صدای آواز تو را شنیدم…»
- کلر تو همه شب صدای مرا می‌شنیدی. اما دیگر آن را نخواهی‌ شنید.
دخترک سرش را تکان داد. حلقه‌های گیسوانش روی شانه‌هایش ریختند. روبانی که به آن‌ها بسته بود باز شد. چشم‌هایش را به زمین دوخت و گفت:
«چرا؟»
- هنوز نمی‌دانم. دلیلش را نپرس. ممکن است بروم زیر پنجره‌ٔ دیگری آواز بخوانم.
- زیر یک پنجره‌ٔ دیگر؟! کدام پنجره؟ پنجرهٔ چه کسی؟
فرانسوآ سرش را زیر انداخت و چنان آهسته این کلمات را بر لب آورد که دختر جوان آن‌ها را نشنید.
- زیر پنجره‌ٔ خدا.
کلر یک گام دیگر هم به سوی فرانسوآ برداشت و تکرار کرد: «کدام پنجره؟ پنجره‌ٔ چه کسی؟»
این بار فرانسوآ پاسخی نداد.

[از متن کتاب]

«سرگشته‌ٔ راه حق»، حکایت زندگی یکی از قدیسان کاتولیک است: فرانسوآی آسیزی. بعضی‌ها می‌گویند این یک روایت متفاوت و زمینی است. آن‌ها این کتاب را با روایت‌های رسمی و کلاسیک کلیسا مقایسه می‌کنند. اما برای خوانندهٔ ایرانی که همیشه ادبیات و عرفان را با هم و کنار هم دیده، چیز تازه و متفاوتی وجود ندارد.

فرانسوآ در بعضی از لحظه‌هایش خیلی شبیه مولوی و حافظ حرف می‌زند. نمی‌خواهم قدیس فرانسوآ را عارف مسلمان جا بزنم، نه؛ فقط می‌گویم داستان او هم به اندازهٔ هر داستان عارفانهٔ دیگری آسمانی است.

چیزی که «سرگشتهٔ راه حق» را از بقیهٔ سرگذشت‌های داستانی جدا می‌کند ایمانی است که نویسنده به قهرمان دارد؛ اما نه به عقیده و هدف او، بلکه به صداقت و یک‌رویی‌اش.

شاید کازانتزاکیس اصول سه‌گانهٔ قدیس فرانسوآ را قبول نداشته ‌باشد. اما باور دارد که او، به هر چیز درست و نادرستی که می‌گوید ایمان داشته. شاید گاهی با شک و تردید به بعضی از حرف‌های او نگاه کند. اما می‌داند که نه خودش و نه هیچ کدام از خواننده‌هایش نمی‌توانند به فرانسوآ اخم کنند. آخر این جوان، چه قدیس باشد و چه دیوانه، با ایمان و راستگو است. ایمان چیزی نیست که بشود بودنش -یا نبودنش- را پنهان کرد.